Oryginalny artykuł naukowy

Przedwojenne znaleziska rzymskich zapinek kabłąkowych datowanych na wczesny okres wpływów rzymskich z obszaru kultury Dollkeim-Kovrovo

2013, 52-53, Tom 52-53, Nr B

Agata Chilińska-Früboes

DOI

Data publikacji

20.01.2014

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

Dyscyplina

Klasyfikacja

Język publikacji

Polski

Pliki do pobrania

PDF 5 MB

Artykuł

Liczba wyświetleń:47

Liczba pobrań:7

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Zobacz mapę pobrań

Abstrakt

W rozwiniętej fazie b1 i w podfazie b2a kształtowała się kultura Dollkeim-Kovrovo (NoWAKoWSKI 1996a). Dwoma niezależnymi centrami jej krystalizowania się była północna część Półwyspu Sambijskiego (okolice nasady Mierzei Kurońskiej) oraz środkowe dorzecze Pregoły (cHILIńSKA-FRüboES 2016a: 81, 214). W podfazie b2b kultura Dollkeim-Kovrovo zajmowała rozleglejsze tereny: Półwysep Sambijski, niemal całe dorzecze Pregoły, a także obszar położony pomiędzy dolną Pasłęką a środkową łyną. W tym okresie omawiana kultura przeżywała swoje prosperity, czego świadectwem są niezwykle bogate i liczne znaleziska grobowe o takiejchronologii (por. JANKUHN 1933: 220– –225; oKULIcZ 1973: 372–375; 1976: 188–198; WILbERS- -RoST 1994: 198–212; NoWAKoWSKI 1996a: 48–50, 55– –56; cHILIńSKA-DRAPELLA 2010; cHILIńSKA-FRüboES 2016a; 2016b; 2016c; 2017). W literaturze ów rozkwit kultury Dollkeim-Kovrovo tłumaczony jest przede wszystkim korzyściami płynącymi z handlu bursztynem z rzymskimi prowincjami (por. oKULIcZ 1976; NoWAKoWSKI 1996a: 77–80). W przypadku takiej interpretacji zastanawiająca jest jednak niewielka liczba rzymskich importów z obszaru kultury Dollkeim-Kovrovo (wyjątkiem są masowo znajdowaneszklane paciorki). Zabytki te wielokrotnie omawiano w literaturze (por. oKULIcZ 1976: 191–192; NoWAKoWSKI 1985; 1992; 1996a: 65–72; 2000; SKvoRTSov 2012: 189–191; cHILIńSKA-FRüboES 2015; KULAKov 2015). Większość z nich została odkryta przed II wojną światową. Ponieważautorka nie uzyskałazgody na opublikowanieinformacji o nowych odkryciach importów (nielicznych), w artykule postanowiono skupić się na materiałach pozyskanych przed 1945 r. Ze względu na dużą ilość zebranych danych, zdecydowano się na opisanie tylko jednej kategorii importów – zapinek kabłąkowych i pominięto m.in.zapinki tarczowate,atakżezapinki kabłąkowez przełomu faz A3 i b1, ponieważ te były już wielokrotnie analizowane (NoWAKoWSKI 1999, tam dalsza literatura). celem niniejszego artykułu jest omówienie drogi i czasu napływu owych fibul na tereny kultury Dollkeim-Kovrovo. Nieocenionym źródłem uzupełniającym opublikowane dane o zabytkach odkrytych przed II wojną światową są materiały archiwalne. Najnowsze studia1 dostarczyły cennych informacji o kontekście odkrycia znanych z literatury importów, a także o kilku nowych.

Słowa kluczowe:

Bibliografia

ALMGREN O.1897 Studien über Nordeuropäische Fibelformen der ersten nachchristlichen Jahrhunderte mit Berücksichtigungder provinzialrömischen und südrussischen Formen, Stockholm.

ANDRZEJOWSKI J. 1998a Nadkole 2. A Cemetery of the Przeworsk Culture in Eastern Poland, Monumenta Archaeologica barbarica v,Kraków.

ANDRZEJOWSKI J. 1998b Importowane zapinki brązowe z Nadkola, woj. siedleckie, st. 2, (w:) J. Ilkjær, A. Kokowski (red.), 20 latarcheologii w Masłomęczu II, Lublin, 13–20.

BANYTE-ROWELL R.2015 Connections between the Memelkultur Area and the Dollkeim-Kovrovo Culture according to Data fromArchaeological Archives, „Archaeologia baltica” 21–22, 40–57.

BARANOWSKI T.1973 Rząd koński z wodzami łańcuchowymi na terenie Europyśrodkowej w okresie wpływów rzymskich,„ArcheologiaPolski” XvIII/2, 391–477.

BEZZENBERGER A.1904 Analysen vorgeschichtlicher Bronzen Ostpreussens, Königsberg.

BITNER-WRÓBLEWSKA A. 1995 Pochwała archeologii archiwalnej. O lokalizacji zachodniobałtyjskiego cmentarzyska w Ławkach (b. Lawken)koło Rynu, (w:) A. bursche, M. Mielczarek, W. Nowakowski (red.), Nunc de Svebis dicendum est... Studiaarchaeologica et historica Georgio Kolendo ab amicis et discipulis dicata. Studia dedykowane profesorowi JerzemuKolendo w 60-lecie urodzin i 40-lecie pracy naukowej, Warszawa, 73–84.

BITNER-WRÓBLEWSKA A. 2008 (red.), Archeologiczne księgi inwentarzowe dawnego Prussia Museum // Die archäologischen Inventarbücher ausdem ehemaligen Prussia Museum // Археологические инвентарные книги бывшего музея «Пруссия»,Aestiorum Hereditas I, olsztyn.

BLUME E.1912 Die germanischen Stämme und die Kulturen zwischen Oder und Passarge zur römischen Kaiserzeit I, Mannus--bibliothek 8, Würzburg.

BOLIN S.1926 Die Funde römischer Münzen in Ostpreußen, „Prussia” 26 (1922/23–1925), 203–240.

BOHME A.1972 Die Fibeln der Kastelle Saalburg und Zugmantel, „Saalburg Jahrbuch” XXIX, 5–112.

BUJACK G. 1883 Accessionen des Prussia-Museums, „Prussia” 8 (1881–1882), 125–135.

BUJACK G. 1885 Das Prussia-Museum im Nordflügel des Königlichen Schlosses zu Königsberg in Pr. Die ausgestellten Altertümerder prähistorischen Zeit von Christi Geburt bis zum Beginn der historischen Zeit bis ca. 1300, Königsberg.

BUJACK G. 1889 Accessionen des Prussia-Museums pro 1888, „Prussia” 14 (1887/87), 260–299.

CHILIŃSKA A.2009 „Jede Grabung hat noch stets etwas Neues gebracht”. Wczesnorzymskie materiały pochodzące z cmentarzyskakultury Dollkeim-Kovrovo w Corjeiten/Putilovo na Sambii, Warszawa (maszynopis pracy magisterskiejw Instytucie Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego).

CHILIŃSKA-DRAPELLA A.2010 Próba nowego spojrzenia na „pasy sambijskie”, „Wiadomości Archeologiczne” LXI (2009–2010), 3–79.

CHILIŃSKA-FRUBOES A. 2015 Rzymska fibula z d. Kirpehnen, (w:) b. Kontny (red.), Ubi tribus faucibus fluenta Vistulae fluminis ebibuntur. Jerzy Okulicz-Kozaryn in memoriam, światowit, Supplement Series b: barbaricum 11, Warszawa, 99–113.

CHILIŃSKA-FRUBOES A. 2016a,b,c Zapinki z wczesnego okresu wpływów rzymskich (fibulegrup II-IV wg klasyfikacji Oscara Almgrena) na obszarzekultury Dollkeim-Kovrovo. Studia nad rolą fibul jako wyznacznika chronologiczno-kulturowo-etnicznego, tom 1:Tekst (2016a), tom 2: Katalog (2016b), tom 3: Tablice (2016c), Warszawa (maszynopis pracy doktorskiejw archiwum Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego).

CHILIŃSKA-FRUBOES A. 2017 Grób F z dawnego Kirpehnen – kolejny dowód powiązań ludności kultury Dollkeim-Kovrovo z kręgiemgermańskim, (w:) J. Andrzejowski i in. (red.), Orbis Barbarorum. Studia ad archaeologiam Germanorum etBaltiorum temporibus Imperii Romani pertinentia Adalberto Nowakowski dedicata, MonumentaArchaeologica barbarica, Series Gemina vI, Warszawa – Schleswig, 123–139.

CHILIŃSKA-FRUBOES A. w druku Local Fashion and When Did It Start? First Copper-Alloy Artifacts Ornamented with Iron Inlays Discovered inthe Area of the Dollkeim-Kovrovo Culture, (w:) A. cieśliński, b. Kontny (red.), Interacting Barbarians. Contacts, Exchange and Migrations in the First Millennium AD, Neue Studien zur Sachsenforschung,Warszawa.

CIEŚLIŃSKI A.2010 Kulturelle Veränderungen und Besiedlungsabläufe im Gebiet der Wielbark-Kultur an Łyna, Pasłęka und obererDrwęca, berliner beiträge zur vor- und Frühgeschichte. Neue Folge 17, berlin.

CZARNECKA K.2007 Oblin. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Südmasowien, Monumenta Archaeologica barbarica XIII,Warszawa.

DĄBROWSKA T. 1995 Późne odmianyfibul silnie profilowanych w Polsce,„Wiadomości Archeologiczne” LIII/1 (1993–1994), 3–34.

DĄBROWSKA T. 1997 Kamieńczyk. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Ostmasowien, Monumenta Archaeologica barbarica III,Kraków.

EBERT M.1926 Truso, Schriften der Königsberger Gelehrten Gesellschaft, Geisteswissenschaftliche Klasse 3/1, berlin.

EGGERS H.J.1951 Der römische Import im freien Germanien, Hamburg.

ETTLINGER E.1973 Die römischen Fibeln in der Schweiz, Handbuch der Schweiz zur Römer- und Merowingerzeit, bern.

EXNER K.1941 Die provinzialrömischen Emailfibeln der Rheinlande, „bericht der Römisch-Germanischen Kommission” 29(1939), 31–121.

FEUGERE M.1985 Les Fibules en Gaule Méridionale de la conquête à la fin du Ve s. ap. J.–C., Revue Archéologique deNarbonnaise 12, Paris.

GAERTE W.1929 Urgeschichte Ostpreußens, Königsberg.

GARBSCH J.1965 Die norisch-pannonische Frauentracht im 1. und 2. Jahrhundert, veröffentlichungen der Kommission zurarchäologischen Erforschung des spätrömischen Raetien, der bayerischen Akademie der Wissenschaften 5,Münchner beiträge zur vor- und Frühgeschichte 11, München.

GINALSKI J.1991 Ostrogi kabłąkowe kultury przeworskiej, „Przegląd Archeologiczny” 38, 53–84.

GODŁOWSKI K.1985 Przemiany kulturowe i osadnicze w południowej i środkowej Polsce w młodszym okresie przedrzymskimi w okresie rzymskim, Prace Komisji Archeologicznej 23, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – łódź.

HEYDECK J.1909 Das Gräberfeld von Wiekau, Kr. Fischhausen, „Prussia” 22 (1900–1904), 217–221.

HOLLACK E., PEISER F.E.1904 Das Gräberfeld von Moythienen, Königsberg.

IBSEN T.2003 Das kaiserzeitliche und völkerwanderungszeitliche Gräberfeld von Berezovka/Groß Ottenhagen imKaliningrader Gebiet. Eine archivalische Studie, Kiel (maszynopis pracy magisterskiej w christian-Albrechts--Universität Kiel).

IBSEN T., SKVORZOV K.N.2005 Das Gräberfeld von Berezovka/Groß Ottenhagen – Ein wiederentdeckter Bestattungsplatz des 1. Jahrtausendsn. Chr. im Kaliningrader Gebiet, „bericht der Römisch-Germanischen Kommission” 85 (2004), 379–452.

IWANICKI P., JUGA-SZYMAŃSKA A.2007 Horyzont 1. kultury bogaczewskiej w świetle analizy wybranych typów zabytków, (w:) A. bitner-Wróblewska(red.), Kultura bogaczewska w 20 lat później. Materiały z konferencji, Warszawa 26–27 marca 2003,Seminarium bałtyjskie I, Warszawa, 41–71.

JAHN M.1916 Die Bewaffnung der Germanen in der älteren Eisenzeit etwa von 700 v. Chr. bis 200 n. Chr., Mannus--bibliothek 16, Würzburg.

JANKUHN H. 1933 Zur Besiedlung des Samlandes in der älteren römischen Kaiserzeit, „Prussia” 30/1, 202–226.

JANKUHN H. 1950 Zur räumlichen Gliederung der älteren Kaiserzeit in Ostpreußen, „Archaeologia Geographica” 1/3, 54–64.

JENTZSCH A. 1892 Bericht über die Verwaltung des Provinzialmuseums im Jahre 1892, „Schriften der Königlichen Physikalisch--ökonomischen Gesellschaft zu Königsberg in Pr.” 33 (1892), 61–75.

JENTZSCH A. 1896 Bericht über die Verwaltung des Ostpreussischen Provinzialmuseums in den Jahren 1893–1895, nebst BeiträgenzurGeologie und Urgeschichte Ost- und Westpreussens,„Schriften der Physikalisch-ökonomischen Gesellschaftzu Königsberg in Pr.” 37 (1896), 49–138.

JOBST W.1975 Die römischen Fibeln aus Lauriacum, Forschungen in Lauriacum 10, Linz.

JUGA-SZYMAŃSKA A. 2004 Cmentarzysko z okresu wpływów rzymskich w Tałtach na Pojezierzu Mazurskim, barbaricum 7, 91–147.

JUGA-SZYMAŃSKA A. 2011 Die Fibel aus Lattenwalde. Die Fibeln A.67–68 aus dem westbaltischen Kulturkreis, „Archaeologia Lituana”12, 36–47.

KACZANOWSKI P., RODZIŃSKA-NOWAK J.2009 Podłużne ogniwo uzdy z wodzami łańcuchowymi typu Vimose z osady kultury przeworskiej w Jakuszowicach,stan. 2, pow. Kazimierza Wielka, (w:) A. bitner-Wróblewska, G. Iwanowska (red.), Bałtowie i ich sąsiedzi.

KACZYŃSKI M.1991 Z problematyki kontaktów zachodnich Bałtów z prowincjamiImperium Romanum,„Rocznik białostocki”XvI(1989), 157–199.

KONTNY B. 2001 Uzbrojenie kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich odkryte w 1884 roku w miejscowości Ścinawa--Jeżów (Georgendorf), „Silesia Antiqua” XLII, 77–95.

KONTNY B. 2015 This Came out of the Swamp. Wolka See Revisited: Some Debatable Problems Concerning Balt Weapons, (w:)b. Kontny (red.), Ubi tribus faucibus fluenta Vistulae fluminis ebibuntur: Jerzy Okulicz-Kozaryn in memoriam,światowit Supplement Series b: barbaricum 11, Warszawa, 307–331.

KONTNY B. 2009 Horse and Its Use in the Przeworsk Culture in the Light of Archaeological Evidence, „Archaeologia baltica” 11,92–114.

KOSTRZEWSKI J.1919 Die ostgermanische Kultur der Spätlatènezeit, Mannus-bibliothek 18, Leipzig – Würzburg.

KULAKOV V.I. (кулаков в.и.) 2014 Provincial’no-rimskie i germanskie fibuly I v. do. n.è. – IV v. n.è. v materialn'oj kulture naseleniâ Ântarnogoberega (Провинциально-римские и германские фибулы Iв. до. н.э. – IV в. н.э.в материальной културе населения Янтарного берега), Kaliningrad (калининград).

KULAKOV V.I. (кулаков в.и.) 2015 Pervye fibuly Èstiev (Первые фибулы Эстиев), (w:) b. Kontny (red.), Ubi tribus faucibus fluenta Vistulaefluminis ebibuntur. Jerzy Okulicz-Kozaryn in memoriam, światowit Supplement Series b: barbaricum 11,Warszawa, 365–375.

LA BAUME W.1944 Altpreußisches Zaumzeug aus dem Landesamt für Vorgeschichte in Königsberg (Pr), „Alt-Preußen.

LAU N.2014 Die Pferdgeschirre. Germanische Zaumzeuge und Sattelgeschirre als Zeugnisse kriegerischer Reiterei im mittelund nordeuropäischen Barbaricum, Das Thorsberger Moor 1, Schleswig.

MADYDA-LEGUTKO R. 1987 Die Gürtelschnallen der Römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszeit im mitteleuropäischenBarbaricum, b.A.R. International Series 360 (1986), oxford.

MADYDA-LEGUTKO R. 2011 Studia nad zróżnicowaniem metalowych części pasów w kulturze przeworskiej. Okucia końca pasa, Kraków.

MADYDA-LEGUTKO R. 1990 Doppeldornschnallen mit rechteckigem Rahmen im europäischem Barbaricum, „Germania” 68/2, 551–585.

MĄCZYŃSKA M. 2004 Bemerkungen über einige Typen der Augenfibeln im Barbaricum, (w:) H. Friesinger, A. Stuppner (red.),Zentrum und Peripherie – Gesellschaftliche Phänomene in der Frühgeschichte. Materialien des 13. Internationalen Symposiums „Grundprobleme der frühgeschichtlichen Entwicklung im mittleren Donauraum”,4.–8. Dezember 2000, Mitteilungen der Prähistorischen Kommission 57, Wien, 211–240.

MĄCZYŃSKA M. 2011 Der frühvölkerwanderungszeitliche Hortfund aus Łubiana, Kreis Kościerzyna (Pommern), „bericht derRömisch-Germanischen Kommission” 90 (2009), 7–482.

MICHELBERTAS M. 2001a Corpus der Römischen Funde im Europäischen Barbaricum. Litauen, vilnius.

MICHELBERTAS M. 2001b Neue Funde der norisch-pannonischen Fibeln in Litauen, (w:) E. Istvánovits, v. Kulcsár (red.), InternationalConnections of the Barbarians of the Carpathian Basin in the 1st–5th Centuries A.D., Proceedings of theInternational Conference Held in 1999 in Aszód-Nyíregyháza, Aszód-Nyíregyháza, 65–69.

NATUNIEWICZ-SEKUŁA M., OKULICZ-KOZARYN J.2011 Weklice. A Cemetery of the Wielbark Culture on the Eastern Margin of Vistula Delta (Excavations 1984–2004),Monumenta Archaeologica barbarica XvII, Warszawa.

NOWAKIEWICZ T. 2011 (red.), Archeologiczne dziedzictwo Prus Wschodnich w archiwum Feliksa Jakobsona // Das archäologischeVermächtnis Ostpreußens im Archiv des Felix Jakobson // Austrumprūsijas arheoloģiskais mantojums FēliksaJākobsona arhīvā, Aestiorum Hereditas II, Warszawa 2011.

NOWAKOWSKI W. 1985 Rzymskie importy przemysłowe na terytorium zachodniobałtyjskiego kręgu kulturowego,„Archeologia” XXXIv(1983), 63–106.

NOWAKOWSKI W. 1989 Kultura wielbarska a zachodniobałtyjski krąg kulturowy, (w:) J. Gurba, A. Kokowski (red.), Kultura wielbarskaw młodszym okresie rzymskim (Materiały z konferencji), t. 2, Lublin, 143–159.

NOWAKOWSKI W. 1990 Cmentarzysko kultury wielbarskiej w miejscowości Skowrony, woj. elbląskie,„Wiadomości Archeologiczne” L/2,164–165.

NOWAKOWSKI W. 1991 Kulturowy krąg zachodniobałtyjski w okresie wpływów rzymskich. Kwestia definicji i podziałów wewnętrznych,Archeologia bałtyjska, olsztyn, 42–66.

NOWAKOWSKI W. 1992 „...in ista parte, que Sambia vocatur”. Römische Importe im Samland und Natangen im Licht preußischerLiteratur des 18. Jahrhunderts, „Archeologia” XLIII, 69–78.

NOWAKOWSKI W. 1994 Krieger ohne Schwerter – Die Bewaffnung der Aestii in der Römischen Kaiserzeit, (w:) c. von carnap--bornheim (red.), Beiträge zu römischer und barbarischer Bewaffnung in den ersten vier nachchristlichenJahrhunderten, Akten des 2. Internationalen Kolloquiums in Marburg a. d. Lahn, 20. bis 24. Februar 1994,veröffentlichung der vorgeschichtlichen Seminars Marburg 8, Lublin – Marburg, 379–391.

NOWAKOWSKI W. 1995 Od Galindai do Galinditae. Z badań nad pradziejami bałtyjskiego ludu z Pojezierza Mazurskiego, barbaricum 4,Warszawa.

NOWAKOWSKI W. 1996a Das Samland in der römischen Kaiserzeit und seine Verbindungen mit dem römischen Reich und derbarbarischen Welt, veröffentlichung des vorgeschichtlichen Seminars Marburg 10, Marburg – Warszawa.

NOWAKOWSKI W. 1996b Wisła – Gotlandia – Niemen. Problem różnokierunkowych kontaktów nad Bałtykiem około przełomu er, (w:)A. Kokowski (red.), Studia Gothica I, Lublin, 219–225.

NOWAKOWSKI W. 1999 „Syrenka” z Kruklanek – zagadkowa fibula z okolic Węgorzewa, Studia Angerburgica 4, Węgorzewo, 104––112.

NOWAKOWSKI W. 2000 Nowe materiały do badań nad znaleziskami importów rzymskich na dawnych ziemiach pruskich, (w:)J. Kolendo, W. Nowakowski (red.), Antiquitates Prussiae. Studia z archeologii dawnych ziem pruskich,Warszawa, 207–235.

NOWAKOWSKI W. 2001 Corpus der Römischen Funde im Europäischen Barbaricum, Polen I. Masuren, Warszawa.

NOWAKOWSKI W. 2006 Eine vergessene Nekropole an der Memel – das kaiserzeitliche Gräberfeld Tilsit-Splitter, „Archaeologia Lituana” 7,23–30.

NOWAKOWSKI W. 2007 Po obu stronach Pasłęki – puchary grupy VIII na Sambii, (w:) M. Fudziński, H. Paner (red.), Nowe materiałyi interpretacje, Stan dyskusji na temat kultury wielbarskiej, Gdańsk, 259–271.

NOWAKOWSKI W. 2009 W dół Węgorapy – odgałęzienie „szlaku bursztynowego” w początkach okresu wpływów rzymskich, (w:)J.M. łapo, J. Janowski (red.), Studia Węgorapskie I, Warszawa, 107–124.

NOWAKOWSKI W. 2013 Masuren in der Römischen Kaiserzeit. Auswertung der Archivalien aus dem Nachlass von Herbert Jankuhn,Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der ostseegebiete 12, Neumünster.

OKULICZ J. 1973 Pradzieje ziem pruskich od późnego paleolitu do VII w. n.e., Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk.

OKULICZ J. 1976 Powiązania pobrzeża wschodniego Bałtyku i centrum sambijskiego z południem w podokresie wczesnorzymskim,(w:) K. Godłowski (red.), Kultury archeologiczne i strefy kulturowe w Europie środkowej w okresie wpływówrzymskich, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego ccccXXII, Prace Archeologiczne 22, Kraków,181–213.

PATEK E.1942 A pannoniai fibulatipusok elterjedése és eredete / Verbreitung und Herkunft der römischen Fibeltypen inPannonien, Dissertationes Pannonicae ex Instituto Numismatico et Archaeologico Universitatis de PetroPázmány Nominatae budapestinensis Provenientes II/19, budapest.

PEŠKAR I.1972 Fibeln aus der römischen Kaiserzeit in Mähren, Praha.

PIETRZAK M.1997 Pruszcz Gdański Fundstelle 10. Ein Gräberfeld der Oksywie- und Wielbark-Kultur in Ostpommern,Monumenta Archaeologica barbarica XvII, Kraków.

PRASSOLOW J.A., SKVORTSOV K.N.2016 On the Significance and Research Potential of the Grebieten Burial Ground: a Reconstruction of the Prewar Stateof Knowledge and the Prospects for Modern Research, „Archaeologia baltica” 23, 81–95.

PUZINAS J.1950 Die Flügelfibeln in Litauen und ihre Bedeutung für die Handelsgeschichte, (w:) H. Kirchner (red.), Ur- undFrühgeschichte als historische Wissenschaft. Festschrift zum 60. Geburtstag von Ernst Wahle, Heidelberg,189–199.

RIHA E.1979 Die römischen Fibeln aus Augst und Kaiseraugst, Forschungen in Augst 3, Augst.

RZESZOTARSKA-NOWAKIEWICZ A.2010 Neckrings with Trumpet-Shaped Terminals (mit Trompetenenden) – Some Remarks on Traces of Contacts in theBaltic Basin during the Early Roman Period, (w:) U. Lund Hansen, A. bitner-Wróblewska (red.), WorldsApart? Contacts across the Baltic Sea in the Iron Age, Network Denmark-Poland 2005–2008, NordiskeFortidsminder c/7, København – Warszawa, 315–336.

SCHMIEDEHELM M.2011 Das Gräberfeld am Jaskowska-See in Masuren. Studien zur westmasurischen Kultur der römischen Eisenzeit,Warszawa.

SKVORTSOV K.N.2012 The Formation of a Sambian-Natangian Culture Patrimonial Elite in the Roman Period in the Context of theAmber Trade, „Archaeologia baltica” 18, 167–191.

STADIE K.1909 Ausgrabungen auf dem Galgenberge bei Kirpehnen, Kr. Fischhausen, im Jahre 1902,„Prussia” 22 (1900–1904),365–375.

SZYMAŃSKI P.2000 Ceramika z cmentarzysk kultury bogaczewskiej. Próba analizy na podstawie wybranych materiałów, barbaricum 6,Warszawa, 109–201.

TEMPELMANN-MĄCZYŃSKA M.1985 Die Perlen der römischen Kaiserzeit und der frühen Phase der Völkerwanderungszeit im mitteleuropäischenBarbaricum, Römisch-Germanische Forschungen 43, Mainz.

THOMAS S.1960 Studien zu den germanischen Kämmen der römischen Kaiserzeit, Arbeits- und Forschungsberichte zurSächsischen bodendenkmalpflege 8, Leipzig, 54–215.

TISCHLER O., KEMKE H.1902 Ostpreussische Altertümer aus der Zeit der grossen Gräberfelder nach Christi Geburt, Königsberg.

TWARDO S.2003 Zapinki oczkowate serii pruskiej z terenu północnego Mazowsza, „Studia i Materiały Archeologiczne” 11,165–247.

VALATKA V.2004 ЕЅemaiДЌiЕі ЕѕemД—s tyrinД—jimai, I: Archeologija, vilnius.

WIELOWIEJSKI J.1980 Główny szlak bursztynowy w czasach Cesarstwa Rzymskiego, Wrocław.

WILBERS-ROST S.1994 Pferdegeschirr der römischen Kaiserzeit in der Germania libera. Zur Entstehung, Entwicklung und Ausbreitungdes „Zaumzeugs mit Zügelketten”, veröffentlichungen der urgeschichtlichen Sammlungen des Landesmuseums zu Hannover 44, oldenburg.

WOŁĄGIEWICZ R. 1970 Der Zufluß römischer Importe in das Gebiet nördlich der mittleren Donau in der älteren Kaiserzeit,„Zeitschriftfür Archäologie” 4, 222–249.

WOŁĄGIEWICZ R. 1981 Kultura wielbarska – problemyinterpretacji etnicznej, (w:) T. Malinowski (red.), Problemy kultury wielbarskiej,Słupsk, 79–106.

WOŁĄGIEWICZ R. 1993 Ceramika kultury wielbarskiej między Bałtykiem a Morzem Czarnym, Szczecin.

ZAPOLSKA A.2012 Znaleziska monet rzymskich z kręgu zachodniobałtyjskiego, tom II, Warszawa (maszynopis pracy doktorskiejw archiwum Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego).