Modelowanie w kształtownikach : uwagi na temat technik kucia w metaloplastyce kultury wielbarskiej
2000, 43, Tom 43, Nr B
DOI
Data publikacji
Model publikowania
Rodzaj licencji
Dziedzina
Dyscyplina
Język publikacji
Pliki do pobrania
PDF 41 MB
Liczba wyświetleń:45
Liczba pobrań:21
Cytowania Crossref:0
Wynik Altmetric:0
Abstrakt
Autor poniższego opracowania, zajmując się konserwacją zabytków archeologicznych kultury oksywskiej i wielbarskiej, rejestrował ślady technik wykonania ozdób. Towarzyszyła temu analiza dotychczasowych opracowań oraz uwagi archeologów, a ostatecznie własne próby odtworzenia sposobów wykonania ozdób. Zebrane doświadczenia autor chciałby przekazać w artykułach poświęconych technikom pradziejowej metaloplastyki. Pierwszy opisuje jeden ze sposobów kucia, technikę modelowania w kształtownikach. Kucie jest pierwotną i podstawową techniką obróbki metali, służącą do wykonywania ozdób i narzędzi powszechnego użytku. Jednak umiejętność odlewania stopów metali, dająca więcej możliwości tworzenia nowych form, z czasem zdominowała sposób wykonywania biżuterii. Szczególnie zauważalne jest to w okresie wpływów rzymskich, gdzie licznie pojawiają się ozdoby w większości zapinki ze stopów miedzi, których podstawą wykonania jest technika odlewu (GULA 1981: 352). Zaistniałe zmiany technologiczne w wytwórczości metalowej umożliwiły wydzielenie dwóch dziedzin dawnego rzemiosła: - kowalstwa żelaza, z dominującą techniką kucia - brązownictwa i złotnictwa z techniką odlewania jako podstawową, uzupełnianą kuciem i technikami zdobniczymi. W pracy starano się przedstawić powiązania między obiema dziedzinami, gdzie udoskonalone techniki kowalstwa żelaza wykorzystano w produkcji ozdób. Odlewanie nie zawsze było sposobem wykonania wyrobu jubilerskiego, lecz często tylko metodą uzyskania półsurowca, elementu wyjściowego prac złotniczych. W warsztatach określanych współcześnie jako kowalskie, na odpowiednio przystosowanych elementach kowadeł, było możliwe wykonywanie ozdób z metali kolorowych i szlachetnych. Zastosowanie nowych sposobów formowania i użycie kształtowników, prototypów sztanc, świadczy o ogromnym rozwoju metaloplastyki w okresie wpływów rzymskich. Techniki kucia w kowadłach-kształtownikach pojmowane są jako prace związane z warsztatem kowalskim (FLOROW 1989: 131 sq), bądź szeroko rozumianą metaloplastyką (PALLAI 1976: 161 sq; FLOROW 1989: 126 sq). Znane są w pracowniach kowalstwa ludowego (REINFUSS 1983: 63, fig.105). W ten sposób interpretowane są w źródłach archeologicznych (OHLHAVER 1939; MÜLLER-WILLE 1977), chociaż funkcje tych narzędzi nie do końca są poprawnie odczytywane (OHLHAVER 1939, fig. 21, 1; OLDEBERG 1966, fig393). Jedynie, w opracowaniach złotnictwa skandynawskiego, zastosowanie niektórych z nich zostało zinterpretowane we właściwy sposób (KÓCKA-KRENZ 1983: 64). Nazwę narzędzia, „Amboßgesenk"- kształtownik kowalski, umieścił Heindel w opracowaniu nazewnictwa warsztatów zachodniosłowiańskch, jednak bez szerszego opisu zastosowania (HEINDEL 1990: 266). W analizie zagadnienia najbardziej ogranicza badaczy skromna liczba zachowanych zabytków, warsztatów i narzędzi ze ściśle ujętego kulturowo i chronologicznie terenu Europy (OHLHAVER 1939; MÜLLER-WILLE 1977; KOSTRZEWSKI 1953; MALINOWSKI 1953). Jak do tej pory nie odkryto śladów warsztatu kowalskiego lub złotniczego, w którym oprócz narzędzi znaleziono by ślady produkcji w postaci półsurowców i nie wykończonych ozdób. Nieodzownym staje się więc dla autora pójście śladami poprzedników i rozpatrzenie zagadnienia w szerokim ujęciu chronologicznym i terytorialnym. Na powyższe zagadnienia rzutuje też stan zachowania zabytków lub przeprowadzone zabiegi konserwatorskie. W tym przypadku nie oczyszczone, źle zachowane obiekty można odczytać tylko jednostronnie jako kowadła do kucia swobodnego, a nie odnaleźć ich drugiej, może nawet podstawowej funkcji - kształtownika. Ważne są także praktyczne umiejętności warsztatowe dające możliwość sprawdzenia konkretnych problemów badawczych, które ze względu na zachowany materiał (istniejące wyroby jubilerskie - brak narzędzi do ich produkcji) sytuowane są w domysłach i hipotezach.
Bibliografia
ALMGREN O., NERMAN B. 1914-23 Die ältere Eisenzeit Gotlands, Stockholm.
ALMGREN O. 1923 Studien über nordeuropäische Fibelformen der ersten nachchristlichen Jahrhunderte mit Berücksichtigung der provinzialrömischen und südrussischen Formen, Leipzig.
ANDERSSON K. 1993a Romartida guldsmide i Norden. I, Katalog [Aun, vol. 17], Uppsala.
ANDERSSON K. 1993b Romartida guldsmide i Norden. II, Fingerringar [Occasional Papers in Archaeology, vol. 6], Uppsala.
ANDERSSON K. 1995 Romartida guldsmisde i Norden. III, Övriga smycken, teknisk analys och vekstadsgrupper [Aun, vol. 21], Uppsala.
ANDRZEJOWSKI J. 1991 Okucia rogów do picia z młodszego okresu przedrzymskiego i okresu wpływów rzymskich w Europie środkowej i północnej (próba klasyfikacji i analizy chronologiczno-terytorialnej), MSiW 6, p. 7-20.
ANDRZEJOWSKI J. 1992 The Roman Period brooches made of decoratively coiled wire, Barbaricum 2, p. 160-185.
ANDRZEJOWSKI J. 1994 Powiązania kultur przeworskiej i wielbarskiej w świetle znalezisk bransolet, in: Kultura przeworska, vol. 1, p. 319-341.
ANGER S. 1880 Das gemischte Gräberfeld auf dem Neustädter Felde bei Elbing, ZEthn.12, p. 106-125.
ANGER S. 1880 Weitere Funde von Neustädter Felde bei Elbing, ZEthn.12, p. 379-392.
ANGER S. 1890 Das Gräberfeld zu Rondsen im Kreise Graudenz, Danzig. I
BECKMANN CH. 1969 Metallfingerringe der römischen Kaiserzeit im freien Germanien, SaalbJb 26, p. 5-106.
BEHRENS G. 1954 Zur Typologie und Technik derprovinzionalrömischen Fibeln, JbMusMainz 1, p. 220-236.
BALTIANGER S. 1992 IBalti (katalog wystawy), Firenze.
BLUME E. 1912 Die germanischen Stämme und die Kulturen zwischen Oder und Passarge zur römischen Kaiserzeit, vol. 1 [Mannus-Bibliothek, Nr 8], Würzburg.
BLUME E. 1915 Die germanischen Stämme und die Kulturen zwischen Oder und Passarge zur römischen Kaiserzeit, vol. 2 [Mannus-Bibliothek, Nr 14], Würzburg.
BLUMNER K. 1918 Bilder aus dem Römisch-germanischen Kulturleben, München.
CARROLL D. L. 1972 Wire Drawing in Antiquity, AJA 76, p. 321-323.
COSACK E. 1979 Die Fibeln der älteren Römischen Kaiserzeit in der Germania libera (Dänemark, DDR, BRF, Niederlande, CSSR). Eine technologisch-archäologische Analyse, Teil I [Göttinger Schriften zur Vor- und Frühgeschichte], Neumünster.
FEKETE M. 1973 Der Hortfund von Kisravazd ActaAntHung 25, p. 341-358, fig. 43-50.
FURGERA., MÜLLER F. 1991 Gold der Helvetier. Keltische Kostbarkeiten aus der Schweiz. Zürich.
GAERTE W. 1929 Urgeschichte Ostpreussens, Königsberg.
GARBSCH J. 1965 Die Norisch-Pannonische Frauentracht im 1. und 2. Jahrhundert [Münchner Beitrage zur Vor- und Frühgeschichte, vol. 11], München.
I GOTI, 1994 I Goti (katalog wystawy), Milano.
GODŁOWSKI K. 1970 The Chronology of the Late Roman and Early Migration Periods in Central Europe, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Archeologiczne, fasc 11, Kraków.
GODŁOWSKI K. 1981 Kultura przeworska, in: Prahistoria ziem polskich, vol. V, Wrocław, p. 57-1 19.
GRABARCZYK T. 1978 Sprawozdanie z badań na cmentarzysku kurhanowym zokresu rzymskiego w Odrach, pow. Chojnice, w 1972r., in: Komunikaty Archeologiczne, badania wykopaliskowe na terenie województwa bydgoskiego w latach 1970-1972, p. 137-142.
GRABARCZYK T. 1983 Metalowe rzemiosło artystyczne na Pomorzu w okresie rzymskim, Gdańsk.
GRADOWSKI M. 1980 Dawne złotnictwo. Technika i terminologia. Warszawa 1980.
GULA K. 1981 Metalurgia, in: Prahistoria ziem polskich, vol. V, Wrocław, p. 335-355.
HAGBERG U. E. 1967 The Archaeology of Skedemosse, vol. 2, Stockholm.
HAHUŁA K. 1988 Nowy Łowicz — cmentarzysko kurhanowe z okresu wpływów rzymskich, Koszalińskie Zeszyty Muzealne 18, p. 37-53.
HAHUŁA K. 1994 Cmentarzysko kultury wielbarskiej w Nowym Łowiczu na Pojezierzu Drawskim w świetle dotychczasowych badań, Barbaricum 3, p. 131-148.
HARDH B. 1976 Wikingerzetliche Depotfunde aus Südschweden. Probleme und Analysen. Katalog und Tafeln, Bonn a. R.-Lund.
HEINDEL I. 1990 Zur Definition und Typologie einfacher eiserner Handwerkszeuge aus dem westslawischen Siedlungsgebiet, ZfA 24, p. 243-268.
HENKEL F. 1913 Die römische Fingerringe der Rheinlande und der benachbarten Gebiete, Berlin.
JASKANIS J., OKULICZ J. 1981 Kultura zachodniobałtyjska, in: Prahistoria ziem polskich, vol. V, p. 216-248.
JACOBI G. 1979 Drahtzieheisen der Latenzeit, Germania 57, p. 111-115.
JAMKA R. 1964 Fibule typu oczkowatego w Europie Srodkou/ej ze szczególnym uwzględnieniem ziem polskich, MatStar 10, p. 7-104.
KARAM. 1994 Skandynawski skarb złotych przedmiotów z przełomu starożytności i średniowiecza z miejscowości Wapno, woj. pilskie, Przegląd Arch. 42, p. 73-110.
KIERSNOWSCYT. IR. 1959 Wczesnośredniowieczne skarby srebrne z Pomorza, Materiały .
KLANICA Z. 1974 Prdce klenotniku na slovanskych hradistich, in: Studie Archeologickeho ustavu Ceskoslovenske Akademie Ved v Brnę, Praha.
KMIECIŃSKIJ. 1962 Zagadnienie tzw. kultury gocko-gepidzkiej na Pomorzu Wschodnim w okresie wczesnorzynskim, Acta Archaeologica Lodziensia 11.
KMIECIŃSKIJ. 1968 ed. Odry, cmentarzysko kurhanowe z okresu rzymskiego wpow. chojnickim, Acta Archaeologica Lodziensia 15.
KMIECIŃSKI J., BLOMBERGOWA M. , WALENTA K. 1966 Cmentarzysko kurhanowe ze starszego okresu rzymskiego w Węsiorach, w pow. kartuskim, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Seria Archeologiczna, Nr 12, p. 37-122.
KÓCKA-KRENZ H. 1983 Złotnictwo skandynawskie IX-XI wieku, Poznań.
KRAJEWSKI P. 1992 Grób z okresu wpływów rzymskich z Przelewic na Ziemi Pyrzyckiej, MatZachPom 38, p. 159-171.
KRASKOVSKA L. 1959 Hroby z doby rimskej v Zohore, Slovenska Archeologia 7/1, p. 99-135.
KOSSINA G. 1922 Das Reitergrab von Kommerau in Westpreussen und die germanischen Trinkhörner, Spielsteine und goldenen Schlangenkopfarmspiralen der Kaiserzeit, Mannus 14, p. 110-140.
KOSTRZEWSKI J. 1919 Die ostgermanische Kultur der Spätlatenzeit, vol. 1-2, Leipzig-WürzburgKOSTRZEWSKI J. 1953 Wytwórczość metalurgiczna w Polsce od neolitu do wczesnego okresu żelaza, Przegląd Arch. 9, p. 177-213.
LISSAUERA. 1887 Die prähistorischen Denkmäler der Provinz Westpreussen und der angrenzenden Gebiete, Leipzig.
LIVERSAGE D. 1980 Material and Interpretation. The Archaeology of Sjaelland in the Early Roman Iron Age [Publications of the National Museum, Archaeological-Historical Series I, vol. 20], Copenhagen.
MACHAJEWSKI H. 1992 Z badań nad chronologią dębczyńskiej grupy kulturowej w dorzeczu Parsęty, Poznań.
MADYDA-LEGUTKO R. 1984 Próba rekonstrukcji pasów z metalowymi częściami na obszarze środkowoeuropejskiego Barbaricum w okresie wpływów rzymskich i we wczesnej fazie okresu wędrówek ludów, Przegląd Arch. 31, p. 91-133.
MALINOWSKI T. 1953 Narzędzia kowalskie okresu póżnolateńskiego i rzymskiego w Polsce, Przegląd Arch. 9, p. 255-271.
MARIĆ Z. 1978 Depo pronadem u Kirsku gradu. Daors, Glasnik Sarajewo, Arheologija, N. S. 33, p. 23-113.
MARSHALL F. H. 1968 Catalogue of the Jewellery, Greek, Etruscan and Roman in the Departments of British Museum, Oxford.
MÜLLER V. A. 1957 Formenkreise der älteren römischen Kaiserzeit im Raum zwischen Havelseenplatte und Ostsee, Berlin.
MÜLLER-WILLE M. 1977 Der frühmittelalterliche Schmied im Spiegel skandynavischer Grabfunde, FrühMitAltSt 11, p. 127-201.
NOWAKOWSKI W. 1994 Kultura wielbarska na wschód od dolnej Wisły. Materiały z dawnych badań i przypadkowych odkryć w zbiorach berlińskich i norymberskich, Barbaricum 3, p. 163-183.
ODDYA. A. 1977 The production ofgold wire in antiquity, Gold Bulletin 10 (Marshalltown).
OHLHAVER H. 1939 Der germanische Schmied und sein Werkzeug, Leipzig.
OKULICZ-KOZARYN J. 1970 Studia nad przemianami kulturowymi i osadniczymi w okresie rzymskim na Pomorzu Wschodnim, Mazowszu i Podlasiu, Arch. Polski 15, fasc. 2, p. 4 19-498.
OKULICZ-KOZARYN J. 1973 Pradzieje ziem pruskich odpóźnego paleolitu do VII w. n.e., Wrocław.
OKULICZ-KOZARYN J. 1989 Das Gräberfeld von Weklice. Zur Besiedlungsgeschichte des Weichseldeltaraums in der römischen Kaiserzeit, ArcheologiaWarsz. 40, p. 115-127.
OKULICZ-KOZARYN J. 1992 Centrum kulturowe z pierwszych wieków naszej ery u ujścia Wisły, Barbaricum 2, p. 137-157.
OLDEBERG A. 1966 Metallteknik under vikingatid och medeltid, Stockholm.
PALLAI S. 1976 Metaloplastyka użytkowa, Budapest.
PFEILER B. 1970 Römischer Goldschmuck des ersten und zweiten Jahrhunderts n. Ch. nach datierten Funden, Mainz.
PIETRZAK M. 1987 Rumia — cmentarzysko z młodszego okresu przedrzymskiego i wpływów rzymskich, Gdańsk.
PIETRZAK M. 1988 Cmentarzyska z Pruszcza Gdańskiego w młodszym okresie rzymskim, in: Kultura wielbarska w młodszym okresie rzymskim, vol. 1, Lublin, p. 51-65.
RÂCZ I. 1983 A Vikingek Öröksege, Budapest.
REINFUSS R. 1983 Ludowe kowalstwo artystyczne, Wrocław.
SVEAGOLD 1968 Sveagold und Wikingerschmuck aus Statens Historiska Museum Stockholm (katalog wystawy), Mainz.
SCHLETTE F. 1980 Kelten zwischen Alesia undPergamon, Leipzig.
SCHMIDT A. 1902 Das Gräberfeld von Warmhof bei Mewe, ZEthn 5, p. 19-31.
STENBERGER M. 1947 Die Schatzfunde Gotlands der Wikingerzeit. Fundbeschreibung und Tafeln, Lund.
STENBERGER M. 1958 Die Schatzfunde Gotlands der Wikingerzeit. Text, Uppsala.
SLASKIJ., TABACZYŃSKI S. 1959 Wczesnośredniowieczne skarby srebrne Wielkopolski. Materiały, Warszawa.
TEOFIL MNICH 1880 Teofila kapłana i zakonnika o sztukach rozmaitych ksiąg troje, tłum. T. Zebrawski, Kraków.
VOSS O., ORSNES-CHRISTENSEN M. 1948 Der Dollerupfund. Ein doppel Grab aus der römischen Eisenzeit, ActaArch 19, p. 209-271.
WIELOWIEJSKI J. 1970 Kontakty Noricum i Pannonii z ludami północnymi, Wrocław.
WIELOWIEJSKI J. 1980 Główny szlak bursztynowy w czasach Cesarstwa Rzymskiego, Wrocław.
WIELOWIEJSKI J. 1989 Naśladownictwa rzymskich naczyń srebrnych znalezione w Polsce, ArcheologiaWarsz 40, p. 89-106
WOLTERS J. 1986 Die Granulation. Geschichte und Technik einer alten Goldschmiedekunst, München.
WOŁĄGIEWICZ R. 1970 Napływ importów rzymskich do Europy na północ od środkowego Dunaju, Arch. Polski 15, p. 207-252
WOŁĄGIEWICZ R. 1976 Cmentarzysko kurhanowe kultury wielbarskiej w Gronowie w świetle badań w latach 1973-1976, MatZach Pom 22, p. 71-95.
WOŁĄGIEWICZ R. 1981 Kultury oksywska i wielbarska, in: Prahistoria ziem polskich, vol. V, Wrocław p. 135-178.
WOŁĄGIEWICZ R. 1995 Lubowidz. Ein birituelles Gräberfeld der Wielbark-Kultur aus der Zeit vom Ende des 1. Jhs. v. Ch. bis zum Afang des 3. Jhs. n. Ch., Kraków.
WÓJCIK T. 1982 Pomorskie formy bransolet wężowatych z okresu rzymskiego, MatZachPom 24, p. 35-115.
WOŁĄGIEWICZ R. 1974 Zagadnienie stylu wczesnorzymskiego w kulturze wielbarskiej, in: Studia Archaeologica Pomeranica, p. 129-152.