Oryginalny artykuł naukowy
Światowit

Murowana architektura sakralna ziemi halickiej od XIII do początku XIV wieku

2013, 52-53, Tom 52-53, Nr B

Dominik Chudzik

Uniwersytet Warszawski, Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej

Data publikacji

20.01.2014

Model publikowania

otwarty dostęp

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

archeologia

Język publikacji

polski

Pliki do pobrania

PDF 4 MB

Artykuł

Liczba wyświetleń:59

Liczba pobrań:49

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

Początki rozwoju monumentalnej architektury sakralnej na południowo-zachodnich rubieżach państwa Rurykowiczów sięgają 1. połowy XII w. Jak wynika z aktualnego stanu badań, najstarszą murowaną świątynią obrządku wschodniego zbudowaną na tym terenie była cerkiew pod wezwaniem św. Jana chrzciciela w Przemyślu, która według Roczników Jana Długosza została ufundowana przez rezydującego w grodzie księcia Wołodara Rościsławicza. Zdaniem A. Żakiego budowlę wzniesiono u schyłku drugiej dekady XII stulecia, co znajdować ma potwierdzenie w miejscowej tradycji (ŻAKI 1969: 47–50; KUbIcA- -KAbAcIńSKA 2010: 313–319). Prawdopodobnie w latach 20. lub 30. XII w. pierwsza cerkiew murowana (być może nosząca wezwanie Przenajświętszej bogurodzicy) powstaje również w Dźwinogrodzie, pełniącym w tym czasiefunkcję stolicy udzielnego księstwa (GUPALo 2010: 176–178, 198– –199). W Haliczu architektura monumentalna pojawia się dopiero pod koniec drugiej ćwierci XII stulecia. Prawdopodobnie najstarszą murowanąświątynią w grodzie była cerkiew Przemienienia Pańskiego, fundamenty której odkryto na uroczysku Karpicâ, położonym na terenie dzisiejszej wsi Ševčenkove (IoANNISâN 1988a: 185–187). Przed końcem XII stulecia w Haliczu wzniesiono jeszcze kilka świątyń kamiennych. Wśród nich wymienić należy wybudowany w latach 50. XII w. sobór Zaśnięcia bogurodzicy, będący jedną z najokazalszych budowli sakralnych na terenie całej Rusi Kijowskiej, czy niewielką cerkiew z uroczyska Cvintaris’ka, datowaną szeroko na 2. połowę XII stulecia (RAPPoPPoRT 1982: 108–109; IoANNISâN 1987: 335; LUKoMS’KIJ 2008: 366–370). Prawdopodobnie w tym samym czasie powstała również przemyska rotunda pod wezwaniem św. Mikołaja (PIANoWSKI, PRoKSA 2010: 346–347).

Słowa kluczowe:

Halych Land,brick-built sacred architecture,Eastern orthodox architecture,Romanesque architecture,Early Gothic architecture,13th c.,early 14th c.

Bibliografia

LK – Latopis kijowski (1159–1198), przełożył i opracował E. Goranin, „Slavica Wratislaviensia” XL, „Acta UniversitasWratislaviensis” 840, 1988.

PSRL – Polnoe sobranìe russkih˝ lětopisej. Ipat’evskaâ Lětopis’, t. II, Sankt-Peterburg 1908.

ANTIPOV I.V.2000 Drevnerusskaâ arhitektura vtoroj poloviny XIII – pervoj treti XIV v., Sankt-Peterburg.

BOGUSLAVSKIJ V.V.2001 Slovânskaâ ènciklopediâ. Kievskaâ Rus’ – Moskoviâ. Том 1, Moskva.

BUKO A. 2009a Stołpie. Tajemnice kamiennej wieży, Warszawa.

BUKO A. 2009b Zespół wieżowy w Stołpiu w świetle wyników najnowszych badań, (w:) A. buko (red.), Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003–2005, Warszawa, 319–346.

CHUDZIK D.2014 Chrześcijańska architektura sakralna Rusi Halickiej i Wołyńskiej (do końca panowania Daniela Romanowicza),collectio Archaeologica Ressoviensis XXvII, Rzeszów.

DĄBROWSKI D.2009 Źródła pisane do dziejów zespołu wieżowego w Stołpiu, (w:) A. buko (red.), Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania2003–2005, Warszawa, 30–62.

DIBA Û.2003 Kaplica na wieży w Stołpiu i jej wołyńskie analogie, (w:) K. Mart (red.), Do piękna nadprzyrodzonego. Sesjanaukowa na temat sztuki sakralnej od X do XX wieku na terenie dawnych diecezji chełmskich Kościołarzymskokatolickiego, prawosławnego, grekokatolickiego, t. 1, chełm, 36–51.

DIBA Û., PETRIK V.1999 Do problemi grafìčnoj rekonstrukcìї cerkvi Proroka Ìllì u knâžomu Galičì, „vìsnik Ìnstitutu Ukrzahìdproektrestavracìâ” 10, 15–26.

DZIEŃKOWSKI T. 2002 Góra Chełmska we wczesnym średniowieczu, (w:) A. Stachyra (red.), Badania archeologiczne o początkachChełma, Lublin, 72–83.

DZIEŃKOWSKI T. 2010 Rozwój przestrzenny Chełma w średniowieczu na podstawie badań archeologicznych, „Rocznik chełmski” 14,7–28.

GOŁUB S.2013 Polsko-ukraiński projekt badań cerkwi Bogurodzicy wybudowanej w Chełmie przez Daniela Romanowiczaw XIII wieku. Wstępne wyniki badań, „Rocznik chełmski” 17, 293–307.

GUPALO V.2010 Do pitannâ pro planuval’nu strukturu ta zabudovu shìdnoї častini okol’nogo goroda Zvenigoroda na Bìlcì,„Materìali ì doslìdžennâ z arheologìї Prikarpattâ ì volinì” 14, 172–203.

IOANNISâN O.M. 1982 Centričeskie postrojki v galickom zodčestve XII v., „Kratkie soobŝeniâ Instituta arheologii Akademii naukSSSR” 172, 39–46.

IOANNISâN O.M. 1983 Novye issledovaniâ odnogo iz pamâtnikov galickogo zodčestva XII veka, „Sovetskaâ arheologiâ” 1, 231–244.

IOANNISâN O.M. 1986 Cerkov Spasa v Galiče – pamâtnik pervoj poloviny XII veka, (w:) G.I. Smirnova (red.), Drevnie pamâtnikikul’tury na territorii SSSR, Leningrad, 102–109.

IOANNISâN O.M. 1987 Roskopki v okrestnostâh drevnego Galičâ, (w:) v.P. Šilov (red.), Arheologičeskie otkrytiâ 1985 goda, Moskva,334–345.

IOANNISâN O.M. 1988a Zodčestvo Galiča i arhitektura Malopol’ši, „Acta Archaeologica carpathica” XXvII, 185–218.

IOANNISâN O.M. 1988b Osnovnye ètapy razvitiâ galickogo zodčestva, (w:) A.I. Komeč, o.I. Podobedova (red.), Drevnerusskoe iskusstvo. Hudožestvennaâ kultura X–pervoj poloviny XIII v., Moskva, 41–58.

IOANNISâN O.M. 1994 Hramy-rotundy v drevnej Rusi, (w:) A. batalov, A. Lidov (red.), Ierusalim v russkoj kul’ture, Moskva,100–121.

IOANNISâN O.M. 1996 Pol’sko-russkaâ i vengersko-russkaâ granicy v XI–XIII vekah i ih otobraženie v razvitii srednevekovoj arhitektury,(w:) M. Parczewski (red.), Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu,Rzeszów, 157–178.

KARGER M.K. 1960 Osnovnye itogi roskopok drevnego Galiča v 1955 godu, „Kratkie soobŝeniâInstytutaarheologii Akademii NaukSSSR” 81, 61–71.

KARGER M.K. 1976 K istoriigalickogo zodčestva XII–XIII vv., „KratkiesoobŝeniâInstytutaarheologii Akademii Nauk SSSR” 146,53–59.

KIJAS A.2014 Ruś, Poznań.

KUBICA E.1996 Katalog zabytków wczesnośredniowiecznej architektury monumentalnej Małopolski, Rusi Halickiej i Wołynia,„Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego ośrodka Archeologicznego” XvII, 131–189.

KUBICA-KABACIŃSKA E.2010 Problemy genezy i chronologii wczesnośredniowiecznych budowli przemyskich, (w:) E. Sosnowska (red.),Przemyśl wczesnośredniowieczny, Warszawa, 300–319.

KUTYŁOWSKA I.2011 Zapomniany wczesnośredniowieczny klasztor w Stołpiu na Lubelszczyźnie, „Materiały i SprawozdaniaRzeszowskiego ośrodka Archeologicznego” XXXII, 189–213.

LOGVIN G.N., TIMOŝUK B.A.1961 Belokamennyj hram XII veka v Vasileve, „Pamâtniki kul’tury. Issledovanie i restavraciâ” 3, 37–50.

LUKOMS’KIJ Û.V. 1998 Bìlokam’ânij hram na predmìstì davn’ogo Galiča, „Zapiski Naukovogo tovaristva ìmenì Ševčenka” 235, 594––607.

LUKOMS’KIJ Û.V. 2008 Arhìtektura knâžogo Galiča XIII st., (w:) v. otkovič, o. Stokolos (red.), Doba korolâ Danila v naucì, mistectvì,lìteraturì, L’vìv, 362–375.

MALEVSKAâ M.V. 1989 Primenenie bruskovogo kirpiča v arhitekture zapadnoj Rusi vtoroj poloviny XIII–XIV v., „Sovetskaâ arheologiâ” 4, 212–222.

MOGITIC I.R. 1982 Rezul’tati issledovaniâ cerkvi Pantelejmona bliz Galiča, „Kratkie soobŝeniâ Instituta arheologii AkademiiNauk SSSR” 172, 65–70.

MOGITIC I.R. 1999 Arheologìčno vìdkritì derev’ânì cerkvi Galičini ì Volinì X–XIV st., „vìsnik Ìnstitutu Ukrzahìdproektrestavracìâ” 10, 3–14.

MOGITIC I.R. 2001 Starovinnì cerkvi Ukraїni VII–XIV st., (w:) Jan Gancarski (red.), Dzieje Podkarpacia. Tom V. Początkichrześcijaństwa w Małopolsce, Krosno, 301–328.

PASTERNAK J.1938 Katedra halicka w Kryłosie, „biuletyn Historii Sztuki i Kultury” vI/1, 57–65.

PEŁEŃSKI J.1914 Halicz w dziejach sztuki średniowiecznej, Kraków.

PIANOWSKI Z., PROKSA M.2010 Rotunda św. Mikołaja pod prezbiterium katedry przemyskiej. Badania archeologiczno-architektoniczne w latach1961 i 1996–2001, (w:) E. Sosnowska (red.), Przemyśl wczesnośredniowieczny, Warszawa, 330–347.

RAPPOPORT P.A. 1954 Holm, „Sovetskaâ arheologiâ”, 20, 313–323.

RAPPOPORT P.A. 1977 „Staraâ Kafedra” v okrestnostâh Vladimira – Volynskogo, „Sovetskaâ arheologiâ” 4, 253–266.

RAPPOPORT P.A. 1982 Russkaâ arhitektura X–XIII vv. Katalog pamâtnikov, Leningrad.

RAPPOPORT P.A. 1985 Arhitektura, (w:) b.A. Rybakov (red.), Drevnââ Rus’. Gorod, zamok, selo, Moskva, 154–167.

RAPPOPORT P.A. 1986 Zodčestvo Drevnej Rusi, Leningrad.

RAPPOPORT P.A. 1989 O vremeni poâvleniâ bruskovogo kirpičâ na Rusi, „Sovetskaâ arheologiâ” 4, 207–211.

RAPPOPORT P.A. 1994 Stroitel’noe proizvodstvo Drevnej Rusi (X–XIII vv.), Sankt-Peterburg.

RAWITA-GAWROŃSKI F.1912 Zakon O. O. Dominikanów w Kijowie. Szkic historyczny, Kijów.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY T.2009 Analiza materiału badawczego, (w:) A. buko (red.), Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003–2005,Warszawa, 213–246.

RUDNIK S.1997 Wyniki badań architektonicznych kościoła w Podgórzu, gm. Chełm, (w:) S. Gołub (red.), Najważniejsze odkryciaarcheologiczno-architektoniczne Chełma i okolic. Materiały sesji naukowej odbytej w Chełmie 1 XII 1995 r.,chełm, 39–53.

SMORĄG-RÓŻYCKA M.2001 L’architecture sacrale orthodoxe de Galicie-Volhynie du XIIIe siècle: une synthèse des formes traditionnellesbyzantines et romanes?, (w:) G. Prinzing, M. Salamon, P. Stephenson (red.), Byzantium and East CentralEurope, bizantina et Slavica cracoviensia III, cracow, 181–192.

ŚWIECHOWSKI Z.2009 Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa.

TOMENCUK B. 2004 Derev’âne cerkovne budìvnictvo v galic’kìj zemlì XII–XIII st.: Z ìstorìï arheologìčnih doslìdžen’, „Galičina” 10,7–16.

TOMENCUK B. 2006 Arheologìâ nekropolìv Galiča ì Galickoї zemlì, Ìvano-Frankìvs’k.

TOMENCUK B. 2008a Arheologìâ gorodiŝ Galickoї zemlì. Galic’ko-Bukovins’ke Prikarpattâ. Materìaly arheologìčnih doslìdžen’1976–2006 rr., Ìvano-Frankìvs’k.

TOMENCUK B. 2008b Derev’âna monumental’na arhitektura knâžogo Galiča v novìtnìh arheologìčnih doslìdžennâh, (w:) S. Pavlenko,S. blaŝik (red.), D’ièslovo. Zbìrka prac’ na pošany dìjsnogo člena Nacìonal’noï akademii nauk Ukraïni PetraPetroviča Toločka z nagodi jogo 70-rìččâ, Kiïv, 181–190.

YIANNIAS J.1999 Sztuka i architektura prawosławna, (w:) K. Leśniewski, J. Leśniewska(red.), Prawosławie. Światło wiaryi zdrójdoświadczenia, Lublin, 311–326.

ZACHARIEWICZ J.1882 Opis do jesieni 1882 roku odkrytych fundamentów i wykopalisk, „Dźwignia” vI/12, 186–188.

ŻAKI A.1969 Przemyska cerkiew księcia Wołodara w świetle źródeł pisanych i archeologicznych, „Sprawozdania z PosiedzeńKomisji Naukowych PAN, oddział w Krakowie” 12/1, styczeń–czerwiec 1968, 47–50.