pl
Oryginalny artykuł naukowy
Światowit

Slavic Nymphs from Wiślica?

2025, 63, Numer 1

Krzysztof Bracha

0000-0001-9145-8495

Uniwersytet Jana Kochanowskiego, Kielce

Nina Glińska

Narodowy Instytut Dziedzictwa, Kielce

DOI

-

Data publikacji

31.12.2025

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

archeologia

Język publikacji

angielski

Pliki do pobrania

PDF 1 MB

Artykuł

Liczba wyświetleń:46

Liczba pobrań:59

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

This article analyzes a lost archaeological artifact discovered between 1949 and 1960 at the stronghold in Wiślica: a horn frame decorated with a unique frieze of six female busts. Originally interpreted by Zofia Wartołowska as depictions of Slavic nymphs (wiła, rusałka), the object is re-examined here in the context of comparative archaeology. The authors discuss analogies with other early medieval bone and wooden mountings, such as those from Preslav, Wolin, and Scandinavia, which are often viewed as multi-faced idols, amulets, or ritual objects. The Wiślica artifact stands out in this context due to its depiction of full female busts rather than isolated faces. The study further confronts the archaeological find with medieval written sources and linguistic data regarding the wiła. Etymological analysis connects these beings to wind, rotational movement, and chthonic or funerary symbolism. The paper concludes that despite the frame’s utilitarian traces, its iconography suggests a connection to the sphere of beliefs and lower mythology, potentially serving a magical function.

Słowa kluczowe:

Wiślica,Slavic mythology,lower mythology,wiła,anthropomorphic representations,horn frame

Bibliografia

de Chobham T., Summa confessorum, in: F. Broomfield (ed.), Analecta Mediaevalia Namurcensia 25, 1968, Louvain–Paris.

Die Religion der Ostslaven. I. Quellen, V. Mansikka (ed.), 1922, Helsinki.

Parkosz J., Traktat o ortografii polskiej, M. Kucała (ed.), 1985, Warszawa.

Plenarium. Pericopae Evangeliorum de tempore et de sanctis per circulum anm cum glossis interlinearibus et marginalibus, sermonibus et adnotationibus, manuscript in Biblioteka Jagiellońska 1299, f. 21v.

Procopius, De bello gothico, in: A. Brzóstkowska, W. Swoboda (eds), Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian, Seria grecka 2, 1989, Wrocław-Łódź, 54–80.

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, in: M. Włodarski, Polska poezja świecka XV wieku, Biblioteka Narodowa I, 60, 1997, Wrocław-Kraków.

Aničkov E. V. 1914, Âzyčestvo i Drevnââ Rus’, Moskva (reprint: München 1995).

Bachfischer M. 1998, Musikanten, Gaukler und Vaganten. Spielmannkunst im Mittelater, Battenberg-Augsburg.

Baldwin J. 1997, The Image of the Jongleur in Northern France around 1200, Speculum 72, 635–663.

Brandhorst J. 1994, Spielleute-Vaganten und Künstler, in: N.-U. Hergemöller (ed.), Randgrupen der spätmittelalterlichen Gesellschaft.

Ein Hand- und Studienbuch, Warendorf, 157–180.

Brückner A. 1895, Kazania średniowieczne, part 1, Kraków.

Brückner A. 1985, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa.

Bylina S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, Warszawa.

Bylina S. 1995, Problemy słowiańskiego świata zmarłych. Kategorie przestrzeni i czasu, Światowit 40, 16–17.

Chaniecki Z. 1980, Organizacje zawodowe muzyków na ziemiach polskich do końca XVIII wieku, Muzyka polska w dokumentacjach i interpretacjach. Ludzie, dzieła, sprawy, Warszawa.

Čausidis N. 1994, Mitskite sliki na južnite sloveni, Skopie.

Clark S. 1980, Inversion, Misrule and the Meaning of Witchcraft, Past and Present 87, 98–127.

Curtius E. R. 2005, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, Warszawa.

Danennberg L. A. 2013, Spielverbote für Kleriker und Mönche im kanonischen Recht des Mittelalters, in: J. Sonntag (ed.), Religious ludens. Das Spiel als kulturelles Phänomen in mittelalterlichen Klöstern und Orden, Arbeiten zur Kirchengeschichte, Berlin-Boston, 81–95.

Decyk-Zięba W., Dubisz S. (eds.) 2008, Glossariusz staropolski, Warszawa.

Dukova U. 1992, Mitologiczna opozycja prawy i lewy w bułgarskich dialektach, Etnolingwistyka 5, 45–52.

Dynda J. 2019, Slovanské pohanství ve středověkých ruských kázáních, Praha.

Georgiev P. P. 1984, Izobraženie na četiriliko slavânsko božestvo ot Preslav, Arheologiâ 1, 464–465.

Gieysztor A. 2006, Mitologia Słowian, Warszawa.

Harmening D. 1979, Superstitio. Überlieferungs – und theoriegeschichtliche Untersuchungen zur kirchlich-theologischen Aberglaubensliteratur des Mittelalters, Berlin.

Harmening D. 1990, Spätmittelalterliche Aberglaubenskritik in Dekalog – und Beichtliteratur, in: P. Dinzelbacher, D. R. Bauer (eds.), Volksreligion im hohen Mittelalter, Paderborn, 243–251.

Härter K. 2008, Fahrende Leute, in Handwörterbuch des deutschen Rechtsgeschichte 1, Berlin, 1465–1470.

Heidegger M. 2000, W drodze do języka, Kraków.

Hensel W. 1976, Wyobrażenia tańca koło na ceramice wczesnośredniowiecznej, in: St. K. Kuczyński (ed.), Cultus et cognitio. Studia z dziejów średniowiecznej kultury, Warszawa, 193–195.

Herzog-Hauser G. 1936, Nereiden, in: Pauly’s Realencyklopädie der classichen Altertumswissenschaft 33, Stuttgart, 1–23.

Hon J. 2008, Staročeský ‚Jetřich Berúnský‘ a středohornoněmecký ‚Laurin‘ / The Old Czech ‘Jetřich Berúnský’ and the Middle High German ‘Laurin’, master thesis, Charls University, Praha.

Kajkowski K., Szczepanik P. 2013, Drobna plastyka figuralna wczesnośredniowiecznych Pomorzan, Materiały Zachodniopomorskie, Nowa Seria 9, 207–247.

Klinger W. 1947, Słowiańskie rusałki, wiły, samodziwy itd. a tradycja grecko-rzymska, Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności 48 (8), 293–296.

Klinger W. 1949, Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludowej a tradycja grecko-rzymska, Prace etnologiczne II, Lublin-Kraków.

Klinger W. 1958-1959, Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej, Lud 45, 307–314.

Komar O., Chamajko N. 2013, Idol ze Zbrucza: zabytek z epoki romantyzmu?, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 34, Suplement 9, 5–57.

Kowalczyk M. 1984/1985, Tańce i zabawy w świetle rękopisów średniowiecznych Biblioteki Jagiellońskiej, Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej 34/35, 71–89.

Kowalik A. 2004, Kosmologia dawnych Słowian, Kraków.

Lehr U. 2013, The transcendental side of life. Aquatic demons in Polish folklore, 191–212 (https://www.folklore.ee/pubte/eraamat/eestipoola2/lehr.pdf, accessed 17.09.2024).

Machek V. 1957, Etymologický slovník jazyka českého i slovenského, Praha.

Mallory J. P., Adams D. Q. (eds.) 1997, Death beliefs, in The Encyclopedia of Indo-European Culture, London-Chicago, 151–154.

Molina-Moreno F. 2015, Rusałki v poles’e i sireny v antičnosti, Palaeoslavica 23/2, 197–220.

Molina-Moreno F. 2016, Żeńskie duchy przyrodnicze w folklorze polskim i w mitologii, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Prace Etnograficzne 44/4, 345–378.

Moszyński K. 1967, Kultura ludowa Słowian. T. II, cz. 1. Kultura duchowa, Warszawa.

Pełka L. 1987, Polska demonologia ludowa, Warszawa.

Profantová N., Profant M. 2004, Encyklopedie slovanských bohů a mýtů, Praha.

Puhvel J. 1969, Meadow of the Otherwold on Indo-European tradition, Zeitschrift für Vergleischende Sprachforschung auf dem Gebiete der Indogermanischen Sprachen 83/1, 64–69.

Rybakov B. 1987, Âzyčestvo Drevnej Rusi, Moskva.

Schubert E. 1995, Fahrendes Volk im Mittelalter, Bielefeld.

Strzelczyk J. 1998, Wiły, in: Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań, 230–231.

Szczepanik P. 2013, Wczesnośredniowieczne figurki wielotwarzowe z terenów basenu Morza Bałtyckiego – dowód kontaktów międzykulturowych czy uniwersalny fenomen?, Archaeologia Historica Polona 21, 49–60.

Szczepanik P. 2020, Comparative analysis of early medieval anthropomorphic wooden figurines from Poland. Representations of gods, deceased or ritual objects?, Sprawozdania Archeologiczne 72 (2), 143–167.

Szyjewski A. 2003, Religia Słowian, Kraków.

Tokarska-Bakir J. 1999, Ślepy bibliotekarz, Polska Sztuka Ludowa-Konteksty 53/1-2, 29–41.

Tokarska-Bakir J. 2000, Obraz osobliwy, Kraków.

Urbańczyk S. (ed.) 1988-1993, Słownik Staropolski 10, Kraków.

Urbańczyk S. 1991, Dawni Słowianie wiara i kult, Wrocław-Kraków.

Váňa Z. 1990, Svět slovanských bohů a démonů, Praha.

Vasil’evič S. V., Anatol’evna G. L., Aleksandrovič M. V., Leonidovič R. R. 1987, Finno-ugry i balty v èpohu srednevekov’â, Moskva.

Vinogradova N. L. 2000, Narodnaâ demonologiâ i mifo-ritual’naâ slavân, Moskva.

Wartołowska Z. 1962, Oprawka rogowa z Wiślicy, Światowit 24, 485–492.

Wasilewski J. S. 1978, Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, Etnografia Polska 22/1, 84–89.

Wasilewski J. S. 1979, Po śmierci wędrować. Szkice z zakresu etnologii świata znaczeń (I), Teksty 3, 97–120.

Wawrzeniuk J. 2004, Słowiański domowy kult przodków na tle porównawczym, in: S. Moździoch (ed.), Wędrówki rzeczy i idei w średniowieczu, Spotkania Bytomskie 5, Wrocław, 115–133.

Weismann W. 1972, Kirche und Schauspiele. Die Schauspiele im Urteil der lateinischen Kirchenväter unter besonderer Berücksichtigung von Augustin, Cassiciacum 27, Würzburg.

Wolny J. 1969, Materiały do historii wagantów w Polsce średniowiecznej, Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej 19, 73–89.