pl
Oryginalny artykuł naukowy
Światowit

Tur w neolice na ziemiach polskich

2004, 47, Tom 47, Nr B

Joanna Piątkowska-Małecka

0000-0002-2269-2736

Faculty of Archaeology, University of Warsaw

University of Warsaw, Faculty of Archaeology

DOI

-

Data publikacji

08.01.2004

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

archeologia

Język publikacji

polski

Pliki do pobrania

PDF 22 MB

Artykuł

Liczba wyświetleń:57

Liczba pobrań:10

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

Szczątki tura na stanowiskach archeologicznych z ziem polskich w pradziejach występowały w bardzo małych ilościach (WYROST 1994). Wyjątkiem są niektóre stanowiska neolityczne, na których kości tego gatunku jest wielokrotnie więcej. Częstą reprezentację pozostałości tura w tym okresie stwierdzono także na licznych osadach z terenów Europy środkowej (HUSTER-PLOGMANN et al. 1999) i zachodniej (CHAIX i ARBOGAST 1999). Fakt ten przyczynił się do powstania poglądu sugerującego, że tur mógł być wówczas specjalnie odławiany w celu jego udomawiania lub przyłączania do stad bydła. Hipotezę taką potwierdziły badania przeprowadzone przez S. Bokonyiego (1974) dla obszarów dzisiejszych Węgier. Stwierdzono tam znaczny udział szczątków tura, szczególnie wysoki w neolicie środkowym. Jednocześnie analiza płci i wieku wskazywała, że polowano przede wszystkim na osobniki płci męskiej dojrzałe morfologicznie. Dane takie mogą wskazywać na oszczędzanie samic i osobników młodych, gdyż mogły one stanowić materiał udomowieniowy. Podobną sytuację zaobserwowano dla terenów doliny Eufratu i Tygrysu w IX tysiącleciu p.n.e. Profile wieku zwierząt odławianych na mięso wykazywały wyraźny niedobór osobników młodych. Na podstawie tych nietypowych, niespotykanych wcześniej profili P. Ducós (1993) stworzył teorię kontroli nad stadem, a następnie protohodowli. Dodatkowym argumentem za rozpoczęciem procesu udomawiania jest występowanie wśród szczątków kości należących do form przejściowych, które mogą wskazywać albo na krzyżówki tura z bydłem, albo na wczesne fazy udomowienia. Przykładem stanowiska z terenu Węgier, na którym dokonywano lokalnego udomowienia jest osada w Berettyoszentmarton, gdzie wśród zwierząt łownych stwierdzono występowanie dużej liczby szczątków dojrzałych morfologicznie samców.tura, a ponadto znaleziono też formy przejściowe. Celem niniejszej pracy jest sprawdzenie czy podobna sytuacja mogła mieć miejsce w neolicie, szczególnie w pierwszych jego fazach, na ziemiach polskich. Tym samym podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, czy bydło było udomawiane lokalnie, czy też przybyło z falą neolityzacji. W przypadku gdy dokonywano lokalnego udomowienia analiza powinna wykazać stosunkowo duży udział szczątków tura na poszczególnych stanowiskach. W przeciwnym razie szczątki tura mogą występować w małej ilości lub wcale.

Bibliografia

BOGUCKI P.I. 1982 Early Neolithic Subsistence and Settlement in the Polish Lowlands, BAR In

BOKONYI S. 1974 History of domestic mammals in Central and Eastern Europe, Budapest

CHAIX L„ ARBOGAST R-M. 1999 Holocene Aurochs from Western Europe. Osteometrical Data, [in:] WENIGERBiology of the Aurochs, Neanderthal Museum, p. 35-48

DUCÓS P. 1993 Proto-élevage et élevage au Levant sud au VII millénaire BC. Les donnéevol. 19, p. 153-173

FEDOROWICZ E„ GRĘZAK A., LASOTA-MOSKALEWSKA A. 1999-2001 Szczątki zwierzęce z neolitycznego stanowiska w Złotej „nad Wawrem wvol. 55, p. 174-178

GUBERNATJ.2001 Szczątki zwierzęce ze stanowiska nr 1 w Niedżwiedziówce (gm. Stegna),

HUSTER-PLOGMANN H„ SCHIBLER J„ JACOMET S. 1999 The significance of Aurochs as hunted animal in the Swiss neolithic, [in:] WENIGand Biology of the Aurochs, Neanderthal Museum, p. 151-160

KRUK J., MILISAUSKAS S. 1983 Chronologia absolutna osadnictwa neolitycznego z Bronocic, woj. kieleckie, 1985 Bronocice. Osiedle obronne ludności kultury lubelsko-wołyńskiej (2800-1700 Kraków-Gdański-Łódź

KRUPSKA A. 1996 Szczątki kostne zwierząt z wielokulturowego stanowiska nr 2 w DobrzejowicachAkademii Rolniczej w Poznaniu, Archeozoologia 20, p. 53-69

KRUPSKA A.1997 Szczątki kostne zwierząt z wielokulturowych stanowisk archeologicznych wdomości Prahistoryczne, vol. 4, p. 285-295

KRYSIAK K. 1950 Szczątki zwierzęce z osady neolitycznej w Ćmielowie pow. Opatów, Wiadomop. 165-228

KRYSIAK K.1952 Szczątki zwierzęce z osady neolitycznej w Ćmielowie pow. Opatów, Wiadomop. 251-290

KRYSIAK K.1956 Materiał zwierzęcy z osady neolitycznej w Gródku Nadbużnym pow. Hrubieszówz. 1, p. 49-60

KRYSIAK K.1957 Materiał zwierzęcy z osady neolitycznej w Klementowicach, pow. Puławy, Ma1967 Szczątki zwierzęce z osady neolitycznej w Zawichoście-Podgórzu, pow. Sandvol. 3-4, p. 376-384

KRYSIAK K„ LASOTA A. 1971 Zwierzęce materiały kostne z osady Kamień Łukawski, pow. Sandomierz, Wiadop. 187-202

KRYSIAK K„ LASOTA A.1973 Szczątki zwierzęce z wykopu TV na neolitycznym stanowisku w Zawichoście-PWiadomości Arch., vol. 38, p. 83-89

KUBASIEWICZ M. 1958 Szczątki zwierzęce ze stanowiska neolitycznego w Ustowie, pow. Szczecin, MKULCZYCKA-

LECIEJEWICZOWA A. 1970 Kultura ceramiki wstęgowej rytej w Polsce, zarys problematyki, [in:] J.K. Kozłowsturą ceramiki wstęgowej, Kraków, p. 11-28

LASOTA-MOSKALEWSKA A. 1982 Kości zwierzęce z neolitycznej osady w Stryczowicach, gm. Waśniów, woj.vol. 47, z. 2, p. 267-271

LASOTA-MOSKALEWSKA A. 1984 Morphotic changes of domestic cattle skeleton from the Neolithic Age to the bmości Arch vol. 45, z. 2, p. 119-163

LASOTA-MOSKALEWSKA A.1993 Szczątki zwierzęce ze stanowiska Sandomierz-Żmigród, [in:] S. Tabaczyński (ed.), Sa1969-1973, Warszawa, vol. 1, p. 376-377

LASOTA-MOSKALEWSKA A.1997 Animal remains from the Neolithic Settlement at Rzucewo, [in:] D. Król (ed.), The BuCoast Areas During the Stone Age, Gdańsk, p. 162-166

LUBICZ-NIEZABITOWSKI E. 1928/29 Szczątki zwierzęce z osady neolitycznej w Rzucewie na polskim wybrzeżu Bałt

MAKOWIECKI D. 1985 Szczątki zwierzęce z osady kultury pucharów lejkowatych w Podgaju woj. wRolniczej w Poznaniu 164, Archeozoologia 10, p. 19-24

MAKOWIECKI D.1985a Zwierzęce szczątki z osady neolitycznej w Brąchnówku woj. toruńskie, Roczniknaniu 164, Archeozoologia 10, p. 7-17

MAKOWIECKI D. 1987 Źródła archeozoologiczne z epoki neolitu i początku epoki brązu z Ziemi Che(ed.), Neolit i początki epoki brązu na Ziemi Chełmińskiej, Toruń, p. 259-273

MAKOWIECKI D. 1989 Zwierzęce szczątki kostne z miejsca obrzędowego ludności kultury pucharów

MOLENDA O. 1986 Szczątki kostne z neolitycznego stanowiska kultury pucharów lejkowatych w Swrocławskie, Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu 172, Archeozoologia 11, p. 77-90

RADOMSKI L„ ŚWIEŻYŃSKI K. 1967 Szczątki zwierzęce z neolitycznego stanowiska nr 6 w Pikutkowie, pow. Włocławkopaliskowych w roku 1937, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, SeArch. 14 p. 145-158

SCHRAMM Z. 1987 Zwierzęcy materiał kostny z osady ludności kultury pucharów lejkowatych wRolniczej w Poznaniu 184, Archeozoologia 12, p. 75-89

SCHRAMM Z. 1991 Szczątki kostne zwierząt z osady ludności kultury pucharów lejkowatych w ŚreAkademii Rolniczej w Poznaniu 221, Archezoologia 15, p. 43-54

SOBOCIŃSKI M. 1961 Zwierzęta domowe i łowne z młodszej epoki kamienia w Nosocicach w powiecievol. 13, p. 122-137

SOBOCIŃSKI M.1973 Materiał kostny zwierzęcy z osady kultury pucharów Lejkowatych i kultury łużykultury unietyckiej w Tomicach, [in]: J. Romanow, K. Wachowski, B. Miszkiewicz (eds), Tomice,Dzierżoniów, wielokulturowe stanowisko archeologiczne, Wrocław, p. 297-312

SOBOCIŃSKI M. 1978 Zwierzęce szczątki kostne z osady neolitycznej w Gniechowicach, Roczniki Akadem103, Archeozoologia 4, p. 89-108

SOBOCIŃSKI M.1979 Materiał kostny zwierzęcy z osad kultury lendzielskiej w strefie czamoziemunad rozwojem kultur wstęgowych na Kujawach), PomorAnt, vol. 8, p. 111-131

SOBOCIŃSKI M. 1981 Szczątki kostne zwierząt z osady neolitycznej w Łagiewnikach, Roczniki Akademii R131, Archeozoologia 7, p. 75-94

SOBOCIŃSKI M. 1984 Zwierzęce szczątki kostne z obiektów kultury ceramiki wstęgowej rytej w ZalęcRoczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu 154, Archeozoologia 9, p. 87-99

SOBOCIŃSKI M.1985 Szczątki kostne z osad ludności kultury ceramiki wstęgowej na Kujawach (ze wstęgowych na Kujawach), Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu 164, Archeozoologia 10, p. 87-126

SOBOCIŃSKI M. 1990 Zwierzęce szczątki kostne z osad neolitycznych w Łojewie, woj. bydgoskie, w Poznaniu 206, Archeozoologia 14, p. 91-113

SYCH L. 1964 Szczątki zwierząt z neolitycznej osady w Książnicach Wielkich, [in]: S. Nosek (ed), Sdań nad neolitem Małopolski, Wrocław, p. 329-337

ŚWIEŻYŃSKI K. 1964 Szczątki zwierzęce z neolitycznej osady bagiennej w Szlachcinie w pow. Średzkp. 80-83

WIŚLAŃSKI T. 1969 Podstawy gospodarcze plemion neolitycznych w Polsce północno-zachodniej,

WOJCIECHOWSKI W. 1973 Osada ludności kultury pucharów lejkowatych w Janówku pow. Dzierżoniów,

WYROST P. 1994 Dawna fauna Polski w świetle badań kostnych materiałów archeozoologicznych.i przestrzeni, Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu 283, Archeozoologia 20, p. 75-176