Megalit bez pochówku : Szczepanki st. VI w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich

Abstrakt

Megality zachowane we współczesnym krajobrazie Mazur czy innych regionów Polski należą dziś do zupełnych wyjątków. Jak wiadomo, była to dość powszechna forma grobowa w środkowym neolicie, zwłaszcza dla kultury pucharów lejkowatych (KPL) i kultury amfor kulistych (KAK). Zdecydowana większość tych monumentalnych budowli została jednak zniszczona w XIX i w początkach XX wieku na skutek intensyfikacji rozwoju gospodarczego (wywożenie „przeszkadzających" głazów z pól, uzyskiwanie okazałego i trwałego budulca, monolitów do kamieni młyńskich, kuźni itp.). Największe szanse przetrwania miały megality ukryte pod ziemią. Skuteczną ochronę mogły stanowić zarówno usypane nad nimi prehistoryczne nasypy kurhanów, jak i praktykowany zwyczaj (zwłaszcza w KAK) budowania megalitów częściowo lub całkowicie zagłębionych (wkopanych) w grunt i z czasem zasnutych ziemią i roślinnością tak, że stawały się niewidoczne dla amatorów starożytności lub surowca kamiennego. Zaledwie kilka takich konstrukcji na Mazurach zostało przebadanych przez archeologów niemieckich przed II wojną światową. Wszystkie one należały do KAK (NOSEK 1966: 46-65, 346; OKULICZ 1973: 96; WIŚLAŃSKI 1966: 54 sq.; WIŚLAŃSKI 1979: 293-299). Inną możliwością przetrwania neolitycznego megalitu do naszych czasów byłaby jego lokalizacja na terenie niedostępnym, np. na wyspie jeziora, otoczonej mokradłami lub grząskim torfowiskiem. Z taką właśnie sytuacją mieliśmy do czynienia na przebadanym wykopaliskowo stanowisku VI w Szczepankach, gm. Wydminy, pow. Giżycko (badania Instytutu Archeologii U W w 2001 r.).<br>A MEGALITH WITHOUT A GRAVE : SZCZEPANKI VI IN THE MASURIAN GREAT LAKE DISTRICT. The article discusses the results of the study of a suspected megalith on a small island formerly surrounded by a lake, currently a peat bog known as Łąki Stawińskie (Stawińskie Pastures). The state of the megalith prior to the study turned out to be the effect of damage caused before World War II, which saw the drilling, breaking and removal of the largest boulders comprising the lid. The location of the boulders, their configuration and statographic positioning leave no doubt that they form the remains of a megalithic construction built by man in the early sub boreal period, i.e. in the Middle Neolithic period. The few artefacts discovered around the megalith confirm that the constructors belonged to the spherical amphora culture. Inside the megalith there were no signs of a burial or other artefacts (apart from wood coals) while the central chamber was not cleared of rocks, even though the megalith had already been covered with an enormous covering stone ( 2 m x 1 m x 0.75 m). The megalith was therefore an incomplete construction, erected primarily in the face of a mounting struggle with the local autochthonic population of the Zedmar culture for access to fishing rights to the particularly well-stocked lake. The positioning of the megalith to make it best visible to the established inhabitants of the neighbouring Dudek island indicates that its role was primarily to mark the terrain and emphasise the autonomy of the group (the newly settled constructors belonging to the culture of spherical amphora) from "aliens" (the local autochthonous population belonging to the Zedmar culture).