pl
Oryginalny artykuł naukowy
Światowit

FROM THE WEST TO THE EAST. ON THE TRANSCARPATHIAN CIRCULATION OF THE LITHIC RAW MATERIALS DURING THE LINEAR POTTERY CULTURE (LBK) DEVELOPMENT

2022, 61, Numer 1

Marcin Szeliga

0000-0002-5185-073X

Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, Institute of Archaeology

DOI

10.31338/0082-044X.swiatowit.61.19

Data publikacji

29.12.2023

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

archeologia

Język publikacji

angielski

Pliki do pobrania

PDF 12 MB

Artykuł

Liczba wyświetleń:181

Liczba pobrań:81

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

The article is devoted to the issue of far-reaching, Transcarpathian distribution and exchange of various flint raw materials and obsidian during the development of Linear Pottery Culture (LBK). The currently-available source data suggest clear differences between the oldest (PreMusic-Note) and the younger (Music-Note and Želiezovce) developmental phases of this culture in terms of directions and range, as well as the form and degree of distribution intensity of particular raw materials. This applies in equal measure to the raw materials of high technological importance – distributed in large quantities in the forms of concretions, pre-cores, or prepared cores – and to blades, flakes or tools, constituting only a minor quantitative supplement to the mainstream Transcarpathian distribution of raw materials, much less important in this respect and represented within particular inventories by very few specimens. Particularly significant differences are visible at the younger developmental stage of the LBK. They are closely related to the much broader context of cultural phenomena and changes that took place in the areas on the northern side of the Carpathians at the turn of the 6th and 5th millennia BC as a direct reflection of the intensity of interregional contacts, both at the intraand intercultural level.

Słowa kluczowe:

Linear Pottery Culture,flint raw materials,obsidian,distribution and exchange,Carpathians

Bibliografia

Aksamit T. 1964, Badania archeologiczne na osadzie neolitycznej w Kraczkowej (stanowisko nr 1) pow. Łańcut w roku 1964, Sprawozdanie Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za rok 1964, 15-19.

Balcer B. 1983, Wytwórczość narzędzi krzemiennych w neolicie ziem Polski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź.

Biró K. T. 1998, Lithic Implements and the Circulation of Raw Materials in the Great Hungarian Plain During the Late Neolithic Period, Budapest.

Burgert P. 2015, Štípaná industrie z obsidiánu v Čechách, Archeologické rozhledy 67, 239-266.

https://doi.org/10.35686/AR.2015.12

Burgert P. 2018, The Status and the Role of 'Chocolate' Silicite in the Bohemian Neolithic, Archaeologia Polona 56, 49-64.

https://doi.org/10.23858/APa56.2018.004

Burgert P., Přichystal A., Prokeš L., Petřík J., Hušková S. 2016, Původ obsidiánové suroviny v pravěku Čech, Archeologické rozhledy 68, 224-234.

https://doi.org/10.35686/AR.2016.11

Breitenfellner A., Rook E. 1991, Sprawozdanie z badań osady kultury ceramiki wstęgowej rytej w Bolechowicach - Zielonej, gm. Zabierzów, woj. Kraków, stanowisko 9, Sprawozdania Archeologiczne 43, 9-20.

Caspar J. P., Kaczanowska M., Kozłowski J. K. 1989, Chipped Stone Industries of the Linear Band Pottery Culture (LBP): Techniques, Morphology and Function of the Implements in Belgian and Polish Assemblages, Hellinium 29, 157-205.

Czekaj-Zastawny A., Rauba-Bukowska A. 2014, Technology of the Earliest Vessels in the Upper Vistula River Basin - Imports against Local Production, (in:) T. L. Kienlin, P. Valde-Nowak, M. Korczyńska, K. Cappenberg, J. Ociepka (eds), Settlement, Communication and Exchange around the Western Carpathians. International Workshop Held at the Institute of Archaeology, Jagiellonian University, Kraków October 27-28, 2012, Oxford, 95-107.

https://doi.org/10.2307/j.ctvqmp120.9

Czerniak L. 1990, First Settlement of the Oldest Phase of the Linear Band Pottery Culture on the Polish Lowland: Grabie 4, Włocławek Voivodship, Archeologia Interregionalis 11, Warszawa, 49-63.

Czerniak L. 1994, Wczesny i środkowy okres neolitu na Kujawach 5400-3650 p.n.e., Poznań.

Domańska L. 1989, Reception of Little Poland Flint Raw Material by Kuiavian Communities of the Band Tradition, (in:) A. Cofta-Broniewska (ed.), Prehistoric Contacts of Kuiavian Communities with Other Europeans Peoples, Archaeologia Interregionalis 10, Warsaw, 77-87.

Domańska L. 2016, Change and Continuity. Traditions of the Flint Technology as Seen from the Tążyna Valley Perspective, Kuyavia, Łódź.

Farr T. G., Kobrick M. 2000, Shuttle Radar Topography Mission Produces a Wealth of Data. Eos. Transactions American Geophysical Union 81 (48), 583-583.

https://doi.org/10.1029/EO081i048p00583

Furmanek M., Masojć M. 2016, The Use of Erratic Stone by the Communities of the Linear Pottery Culture: A View from the Excavations in Kostomłoty, Site 27, Province of Lower Silesia, Archaeologia Polona 54, 181-200.

Godłowska M. 1982, Nowohucki zespół osadniczy na tle wpływów południowych we wczesnym i środkowym neolicie Małopolski, Wiadomości Archeologiczne 47, 143-159.

Gronenborn D. 1997, Silexartefakte der ältestbandkeramischen Kultur. Mit einem Beitrag von Jean-Paul Caspar, Universitätsforschungen zur Prähistorischen Archäologie 37, Bonn.

Gruszczyńska A. 1992, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na osadzie neolitycznej w Łańcucie w latach 1985-90, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za lata 1985 - 1990, 119-130.

Grygiel R. 2004, Neolit i początki epoki brązu w rejonie Brześcia Kujawskiego i Osłonek. Wczesny neolit I. Kultura ceramiki wstęgowej rytej, Łódź.

Janák V., Přichystal A. 2007, Distribuce silicitů krakovsko-čenstochovské jury na Moravě a v Horním Slezsku v neolitu a na počátku eneolitu, Památky Archeologické 98, 5-30.

Javorský F., Soják M. 1999, Prieskum trasy dial'nice na Spiši, Archeologické Výskumy A Nálezy na Slovensku v roku 1997, 81-93.

Kabaciński J. 2010, Przemiany wytwórczości krzemieniarskiej społeczności kultur wstęgowych strefy wielkodolinnej Niżu Polskiego, Poznań.

Kabaciński J., Sobkowiak-Tabaka I., Kasztovszky Zs., Pietrzak S., Langer J. J., Biró K. T., Maróti B. 2015, Transcarpathian Influences in the Early Neolithic of Poland. A Case Study of Kowalewko and Rudna Wielka Sites, Acta Archaeologica Carpathica 50, 5-32.

Kaczanowska M. 1971, Krzemienne materiały kultur neolitycznych pochodzenia południowego z terenu Nowej Huty, (in:) J. K. Kozłowski (ed.), Z badań nad krzemieniarstwem neolitycznym i neolitycznym, Kraków, 10-24.

Kaczanowska M. 1976, Uwagi o kontaktach między terenami Małopolski i Słowacji w neolicie i eneolicie w świetle importów surowców kamiennych, Materiały Archeologiczne 16, 37-41.

Kaczanowska M. 1985, Rohstoffe, Technik und Typologie der Neolithischen Feuersteinindustrien im Nordteil des Flussgebietes der Mitteldonau, Warszawa.

Kaczanowska M. 2003, Distribution of Raw Materials Used in the Chipped Stone Industry of the Western Linear Band Pottery Culture and the Eastern Linear Pottery Culture in the Circum-Carpathian Area, (in:) L. Burnez-Lanotte (ed.), Production and Management of Lithic Materials in the European Linearbandkeramik, British Archaeological Reports. International Series 1200, Oxford, 5-10.

Kaczanowska M., Godłowska M. 2009, Contacts between the Eastern and Western Linear Cultures in South-Eastern Poland, (in:) J. K. Kozłowski (ed.), Interactions between Different Models of Neolithization North of the Central European Agro-ecological Barrier, Prace Komisji Prehistorii Karpat V, Kraków, 137-149.

Kaczanowska M., Kozłowski J. K. 1997, Lithic industries, (in:) Kozłowski J. K. (ed.), The Early Linear Pottery Culture in Eastern Slovakia, Prace Komisji Prehistorii Karpat I, Kraków, 177-255.

Kaczanowska M., Kozłowski J. K. 2002, Bükk Culture Lithic Assemblage from Humenné, Eastern Slowakia, Študijné Zvesti Archeologického Ústavu SAV 34, 65-90.

Kaczanowska M., Kozłowski J. K. 2005, L'importance de silex de Świeciechów dans l'Âge de la Pierre: indicateur de changements de relations culturelles autour des Carpates occidentals, Praehistoria 6, 71-83.

Kaczanowska M., Kozłowski J. K., Šiška S. 1993, Neolithic and Eneolithic Chipped Stone Industries from Šarišské Michal'any, Eastern Slovakia. Linear Pottery, Bükk and Baden Cultures, Kraków.

Kaczanowska M., Kozłowski J. K., Zakościelna A. 1987, Chipped Stone Industries of the Linear Band Pottery Culture Settlements in the Nowa Huta Region, Przegląd Archeologiczny 34, 93-132.

Kaczanowska M., Lech J. 1977, The Flint Industry of Danubian Communities North of the Carpathians, Acta Archaeologica Carpathica 17, 5-28.

Kadrow S. 1990a, Osada neolityczna na stan. nr 16 w Rzeszowie na Osiedlu Piastów, Sprawozdania Archeologiczne 41, 9-76.

Kadrow S. 1990b, The Rzeszów Settlement Microregion in Neolithic, Acta Archaeologica Carpathica 29, 33-70.

Kadrow S. 1997, Osada kultury ceramiki wstęgowej rytej na stanowisku 3 w Rzeszowie-Staromieściu, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 18, 5-27.

Kadrow S., Rauba-Bukowska A. 2016, Ceramics Technology and Transfer of Ideas in the West Carpathian Region in Neolithic, (in:) S. Ţerna, B. Govedarica (eds), Interactions, Changes and Meanings. Essays in Honour of Igor Manzura on the Occasion of his 60th birthday, Kishinev, 65-72.

Kadrow S., Zakościelna A. 2000, An Outline of the Evolution of Danubian Cultures in Małopolska and Western Ukraine, (in:) A. Kośko (ed.), The Western Border Area of the Tripolye Culture, Baltic-Pontic Studies 9, Poznań, 187-255.

Karabinoš A., Nowak M., Vizdál M., Vol'anská A. 2018, The Contribution of Finds from Feature no. 1/12 at Ražňany (distr. Sabinov, Slovakia) for the Problem of Foreign Influences in the Area of the Bükk Culture, (in:) P. Valde-Nowak, K. Sobczyk, M. Nowak J. Źrałka (eds), Multa per Gentes et Multa per Saecula. Amici magistro et collegae suo Ioanni Christopho Kozłowski dedicant, Kraków, 337-349.

Kozłowski J. K. 1970, Z badań nad wytwórczością krzemieniarską w kulturze ceramiki wstęgowej rytej, (in:) J. K. Kozłowski (ed.), Z badań nad w kulturą ceramiki wstęgowej rytej (Materiały z Konferencji w Nowej Hucie dn. 22 IV 1969), Kraków, 73-94.

Kozłowski J. K. 1974, Über die Untersuchungen der östlichen Peripherien der Linien-Bandkerami-Kultur, Acta Archaeologica Carpathica 14, 5-56.

Kozłowski J. K. 1985, The Eastern Areas of the Linear Band Pottery Culture, (in:) A. Kokowski (ed.), Memoires Archeologiques, Lublin, 51-70.

Kozłowski J. K. 1989, The Lithic Industry of the Eastern Linear Pottery Culture in Slovakia, Slovenská Archeológia 37, 377-410.

Kozłowski J. K., Kaczanowska M., Czekaj-Zastawny, A., Rauba-Bukowska A., Bukowski K. 2014, Early/Middle Neolithic Western (LBK) vs. Eastern (ALBK) Linear Pottery Cultures: Ceramics and Lithic Raw Materials Circulation, Acta Archaeologica Carpathica 49, 37-76.

Kruk J., Milisauskas S. 1999, Rozkwit i upadek społeczeństw rolniczych neolitu, Kraków.

Kukułka A. 2001, Wczesnoneolityczna osada w Gwoźdźcu, gm. Zakliczyn, stan. 2 na Pogórzu Wiślickim, (in:) J. Gancarski (ed.), Neolit i początki epoki brązu w Karpatach polskich, Krosno, 11-40.

Kulczycka A., Kozłowski J. K. 1960, Pierwsze materiały kultury bukowogórskiej na północ od Karpat, Acta Archaeologica Carpathica 2, 41-54.

Kulczycka-Leciejewiczowa A. 1979, Pierwsze społeczeństwa rolnicze na ziemiach polskich. Kultury kręgu naddunajskiego, (in:) W. Hensel, T. Wiślański (eds), Prahistoria ziem polskich, II. Neolit, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 19-164.

Lech J. 1979, Krzemieniarstwo w kulturze społeczności ceramiki wstęgowej rytej w Polsce. Próba zarysu, (in:) W. Wojciechowski, B. Gediga, L. Leciejewicz, L. (eds), Początki neolityzacji Polski południowo-zachodniej, Wrocław, 121-136.

Lech J. 1981a, Górnictwo krzemienia społeczności wczesnorolniczych na Wyżynie Krakowskiej. Koniec VI tysiąclecia - 1 połowa IV tysiąclecia p.n.e., Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź.

Lech J. 1981b, Materiały krzemienne z osad społeczności wstęgowych w Niemczy, woj. Wałbrzych. Badania z lat 1971-1972, Silesia Antiqua 23, 39-45.

Lech J. 1987, Danubian Raw Material Distribution Patterns in Eastern Central Europe, (in:) G. de G. Sieveking, M. H. Newcomer (eds), The Human Uses of Flint and Chert, Proceedings of the Fourth International Flint Symposium Held at Brighton Polytechnic 10-15 April 1983, Cambridge, 241-248.

Lech J. 1989, A Danubian Raw Material Exchange Network: A Case Study from Bylany, (in:) J. Rulf (ed.), Bylany seminar 1987. Collected Papers, Praga, 111-120.

Lech J. 1990, The Organization of Siliceous Rock Supplies to the Danubian Elary Farming Communities (LBK): Central European Examples, (in:) D. Cahen, M. Otte (eds), Rubane and Cardial, Actes du Colloque de Liège, novembre 1988, Liège, Etudes et Recherches Archéologiques de l'Université de Liège 39, Liège, 51-59.

Lech J. 2003, Mining and Siliceous Rock Supply to the Danubian Early Farming Communities (LBK) in Eastern Central Europe: A Second Approach, (in:) L. Burnez-Lanotte (ed.), Production and Management of Lithic Materials in the European Linearbandkeramik, British Archaeological Reports. International Series 1200, Oxford, 19-30.

Lech J. 2008, Materiały krzemienne społeczności kultury ceramiki wstęgowej rytej z Samborca, pow. Sandomierz, (in:) A. Kulczycka-Leciejewiczowa (ed.), Samborzec. Studium przemian kultury ceramiki wstęgowej rytej, Wrocław, 151-204.

Małecka-Kukawka J. 1992, Krzemieniarstwo społeczności wczesnorolniczych ziemi chełmińskiej (2 połowa VI - IV tysiąclecie p.n.e.), Toruń.

Małecka-Kukawka J. 1994, "Gospodarka" surowcami krzemiennymi wśród społeczności wczesnorolniczych ziemi chełmińskiej z perspektywy teorii wymiany społecznej, (in:) L. Czerniak (ed.), Neolit i początki epoki brązu na ziemi chełmińskiej, Grudziądz, 37-50.

Małecka-Kukawka J. 2008, O mezolicie, neolicie i krzemieniu czekoladowym, (in:) W. Borkowski, J. Libera, B. Sałacińska, S. Sałaciński (eds), Krzemień czekoladowy w pradziejach, Studia nad gospodarką surowcami krzemiennymi w pradziejach 7, Warszawa-Lublin, 185-202.

Mateiciucová I. 1997, Rozbor štípané industrie, (in:) J. Horákova, M. Kalábek, J. Peška (eds.), Osada lidu kultury s LnK v Přáslavicích-Kocourovci, Aracheologiae Regionalis Fontes 1, Olomouc, 99-105.

Mateiciucová I. 2000, Časně neolitická štípana industrie z osady Kladníky a Ivanovice na Moravě, Památky Archeologické - Supplementum 13, 218-237.

Mateiciucová I. 2001a, Silexindustrie in der ältesten LBK Kultur in Mähren und Niederösterreich auf der Basis der Silexindustrie des Lokalmesolithikums, (in:) R. Kértesz, J. Makkay (eds), From the Mesolithic to the Neolithic, Budapest, 283-299.

Mateiciucová I. 2001b, Surovina kamenné štípané industrie v moravském neolitu, (in:) V. Podborský (ed.), 50 let archeologických výzkumů Masarykovy Univerzity na Znojemsku, Brno, 213-224.

Mateiciucová I. 2008, Talking Stones: The Chipped Stone Industry in Lower Austria and Moravia and the Beginnings of the Neolithic in Central Europe (LBK), 5700-4900 BC, Brno.

Michalak-Ścibior J. 1992, Nowe znaleziska obsydianu na Wyżynie Sandomierskiej, Acta Archaeologica Carpathica 31, 35-53.

Michalak-Ścibior J., Taras H. 1995, Wczesnoneolityczna osada w Sandomierzu-Krukowie, stan. 20, Sprawozdania Archeologiczne 47, 69-135.

Milisauskas S. 1986, Early Neolithic Settlement and Society at Olszanica, Memoirs of the Museum of Anthropology, University of Michigan 19, Ann Arbor.

https://doi.org/10.3998/mpub.11396105

Novotný B. 1982 Neolithische Siedlung in Poprad - Matejovce, (in:) B. Chropovský, J. Pavúk (eds), Siedlungen der kultur mit Linearkeramik in Europa, Nitra, 185-191.

Nowak M., Kozłowski J. K., Kaczanowska M., Vizdal M., Kalicki T., Moskal-del Hoyo M., Budek A., Litvinyuk G., Lityńska-Zając M., Stobierska E., Wyszomirski P. 2010, Early Neolithic in the Upper Tisza Basin: new data from Moravany, Eastern Slovakia, Eurasian Prehistory 7, 159-219.

Pelisiak A. 2014, Steinfunde, (in:) M. Dębiec (ed.), Zwięczyca 3. Eine bandkeramische Siedlung am Wisłok, Rzeszów, 110-135.

Przeździecki M., Szubski M., Grabarek A. 2020, Między wschodem a zachodem. Inwentarz krzemienny z osady ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej na stanowisku Podlesie 6, woj. świętokrzyskie, Folia Praehistorica Posnaniensia 25, 191-208.

https://doi.org/10.14746/fpp.2020.25.09

Přichystal A., Škrdla P. 2014, Kde ležel hlavní zdroj obsidiánu v pravěku střední Evropy?, Slovenská Archeológia 42, 215-226.

Pyzel J., Wąs M. 2018, Jurrasic-Cracow Flint in the Linear Pottery Culture in Kuyavia, Chełmno Land and the Lower Vistula Region, (in:) D. H. Werra, M. Woźny (eds), Between History and Archaeology. Papers in Honour of Jacek Lech, Oxford, 181-194.

https://doi.org/10.2307/j.ctvndv6qh.21

Sebők K. 2014, Bűkk-Keramik in Zwięczyca, (in:) M. Dębiec (ed.), Zwięczyca 3. Eine bandkeramische Siedlung am Wisłok, Rzeszów, 80-83.

Soják M. 1999, Analýza kamiennej siepanej industries zo Strání pod Tatrami z výskumu r. 1996 (severovýchodné Slovensko), Pravék 9, 81-106.

Soják M. 2000, Neolitické osídlenie Spiša, Slovenská Archeológia 48, 185-314.

Soják, M. 2002, Neolitické sídlisko v Stráňach pod Tatrami, okr. Kežmarok, (in:) I. Cheben, I. Kuzma (eds), Otázky neolitu a eneolitu našich krajín - 2001, Nitra, 313-341.

Soják M. 2004, Výskum neolititického sídliska v Spišskej Novej Vsi a Smižanoch, v polohe Smižianska Roveň, (in:) M. Lutovský (ed.), Otázky neolitu a eneolitu 2003. Sborník referátů z 22. pracovního setkání badatelů zaměřených na výskum neolitu a eneolitu. Český Brod - Kounice 23. až 26. záři 2003, Praga, 69-102.

Szeliga M. 2009, Znaczenie obsydianu karpackiego w gospodarce surowcowej najstarszych społeczności rolniczych na ziemiach polskich, (in:) J. Garncarski (ed.), Surowce naturalne w Karpatach oraz ich wykorzystanie w pradziejach i wczesnym średniowieczu, Krosno, 287-324.

Szeliga M. 2014, The Distribution and Importance of Turonian Flints from the North-eastern Margin of the Holy-Cross Mountains in the Flint Raw Material Economy of the Earliest Danubian Communities, Acta Archaeologica Carpathica 49, 77-112.

Szeliga M. 2018, Flint Raw Material Economy among the Earliest Danubian Communities from the Sandomierz Upland Area (South-central Poland), (in:) P. Valde-Nowak, K. Sobczyk, M. Nowak J. Źrałka (eds), Multa per Gentes et Multa per Saecula. Amici magistro et collegae suo Ioanni Christopho Kozłowski dedicant, Kraków, 375-383.

Szeliga M. 2023, Early Neolithic Settlers on the Border of Loess of Eastern Poland: New Data from the Nałęczów Plateau, in print.

https://doi.org/10.23858/SA/75.2023.2.3409

Szeliga M., Kasztovszky Z., Osipowicz G., Szilágyi V. 2021, Obsidian in the Early Neolithic of the Upper Vistula Basin: Origin, Processing, Distribution and Use - A Case Study from Tominy (Southern Poland), Praehistorische Zeitschrift 96 (1), 19-43.

https://doi.org/10.1515/pz-2021-0014

Szeliga M., Zakościelna A. 2019, Transcarpathian Intercultural Relationships of the LBK Communities from the Sandomierz Settlement-cluster in the Light of New Findings, Sprawozdania Archeologiczne 71, 185-213.

https://doi.org/10.23858/SA71.2019.007

Šiška S. 1979, Die Bűkker Kultur in der Ostslowakischen Tiefebene, Slovenská Archeológia, 27, 245-290.

Wilczyński J., Kufel-Diakowska B. 2021, Wyroby kamienne, (in:) A. Czekaj-Zastawny, A. Rauba-Bukowska, A. Kukułka (eds), Najstarsza osada kultury ceramiki wstęgowej rytej z terenu Polski. Gwoździec stan. 2, gm. Zakliczyn, Kraków, 142-215.

Wilczyński J. 2014, Krzemienny i obsydianowy inwentarz kultury ceramiki wstęgowej rytej ze stano-wiska Brzezie 17, gm. Kłaj, (in:) A. Czekaj-Zastawny (ed.), Brzezie 17. Osada kultury ceramiki wstęgowej rytej, Via Archaeologica. Źródła z badań wykopaliskowych na trasie autostra-dy A4 w Małopolsce 9, Kraków, 499-546.

Wojciechowski W., Cholewa P. 2000, Osady neolityczne na stanowisku 19 w Strzelinie, Studia Archeologiczne 32, Wrocław.

Zakościelna A. 1981, Materiały krzemienne tzw. kultur południowych z Lubelszczyzny, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F 35/36, 1-23.

Zakościelna A. 2002, Wykorzystanie krzemienia świeciechowskiego przez społeczności kultur naddunajskich na Wyżynie Lubelskiej, (in:) B. Matraszek, S. Sałaciński (eds), Krzemień świeciechowski w pradziejach, Studia nad gospodarką surowcami krzemiennymi w pradziejach 4, Warszawa, 111-122.

Podobne publikacje