pl
Oryginalny artykuł naukowy
Światowit

Groby dziecięce w kulturze wielbarskiej

2006, 48, Tom 48, Nr B

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

DOI

-

Data publikacji

03.01.2006

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji


Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

archeologia

Język publikacji

polski

Pliki do pobrania

PDF 21 MB

Artykuł

Liczba wyświetleń:43

Liczba pobrań:6

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0


Abstrakt

Początek badań nad kwestią dzieciństwa, będący wypadkową rozwijających się gen d er studies, przypada na lata 60-te i 70-te XX w. Pracami, które wywołały lawinę dyskusji były: wydana w 1960 r. L’enfant et la vie fam iliale sous l'ancien régim e Philippe’a Arièsa i opublikowana czternaście lat później The H istory o f C hildhood Lloyda de Mause’a. Pokłosiem tego było wzmożone zainteresowanie tym etapem życia ludzkiego, które zaowocowało licznymi pracami historycznymi i archeologicznymi, co jednak nie znalazło odzwierciedlenia w polskiej archeologii okresu rzymskiego. Dzieci w analizie zagadnień społecznych tego okresu pojawiają się głównie przy okazji omawiania problemów demograficznych badanych populacji - przy tej okazji zazwyczaj podnoszona jest kwestaia niskiego odsetka pochówków dziecięcych na cmentarzyskach1. Temat ten nie pojawiał się jednak w pierwszych pracach archeologicznych dotyczących stosunków społecznych w kulturze przeworskiej (GODŁOWSKI 1960; KIETLIŃSKA 1963)2. Dlatego należy podkreślić znaczenie pracy Katarzyny Czarneckiej (1990), która potraktowała wspomnianą kulturę nie tylko w aspekcie demograficznym, ale i społecznym, należycie uwzględniając w swych badaniach także pochówki osób niedorosłych. W kolejnych latach zagadnieniem tym (w odniesieniu do kultur: przeworskiej, czerniachowskiej i wielbarskiej) zajmowali się: R. Madyda-Legutko, J. Rodzińska-Nowak i J. Zagórska-Telega (2004), M. Andrałojć i B. Stolpiak (2004), E. Schultze (2004) i E. Grzelakowska (1991). Szereg uwag dotyczących odmienności pochówków dziecięcych w grupie masłomęckiej znajdujemy też w pracach A. Kokowskiego (m.in. KOKOWSKI 2005: 396-397; 2007: 122,188-189)3

Bibliografia

ANDRAŁOJć M., STOLPIAK B. 2004 Pochówki dzieci z cmentarzyska kultury przeworskiej w Gąskach, stan. 18 [in:] Dusza maluczka, a strata ogromna, W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński eds, [Funeralia Lednickie. Spotkanie 6], Poznań, p. 217-221.

ANDRZEJOWSKIJ., MARTENS J. 1995 The M oberg Files - Case Study Lasy [in:] Nunc de Suebis dicendum est. Studia archaeologica et historica Georgii Kolendo ab am ici et discipuli dicata, J. Andrzejowski, M. Mielczarek eds, Warszawa, p. 47-67.

ANDRZEJOWSKI J., Żó RAWSKA A. 2002 Cmentarzysko kultury wielbarskiej na stan. 1 w Nadkolu, woj. mazowieckie [in:] Varia Barbarica. Zenoni Woźniak ab amicis dicta, J. Andrzejowski ed., [M onumenta Archaeologica Barbarica. Series Gemina, vol. I], Warszawa-Lublin, p. 29-80.

ANDRZEJOWSKI J., ŻÓRAWSKA A., BIBORSKI M., KAPLA W. 2002 Grób 122z cmentarzyska kultury wielbarskiej w Jartyporach na Podlasiu. Nowe materiały do badań nad obrząd kiem pogrzebowym w gock im kręgu kulturowym [in:] Badania wykopaliskowe w Polsce północno-wschodniej i na zachodniej Białorusi w latach 2000-2001. Materiały z konferencji, 6-7 grudnia 2001 roku, Białystok M. Karczewska, M. Karczewski eds, Białystok 2001, p. 253-263.

ARIÈS PH. 1960 L’enfant et la vie fam iliale sous l'ancien régime, Paris.

BALKE B. 1971 Żeńskie (?) cmentarzysko z okresu późnorzymskiego w m iejscowości Kłoczew, pow. Ryki, MatStar I, p. 317-363.

BARANKIEWICZ B. 1959 Cmentarzysko z okresu rzymskiego w Grodzisku Mazowieckim, MatStar 5, p. 191-229.

LA BAUME W. 1928 Ausgrabungen bei Praust, Kreis D anziger H öhe (1925 und 1926), Blätter für deutsche Vorgeschichte 4, 1926, p. 1-9.

BECK H. 1970 Germanische M enschenopfer in der literarischen Ü berlieferung [in:] Vorgeschichtliche Heiligtümer und Opferplätze in Mittel- und Nordeuropa, H. Jankuhn ed., Göttingen, p. 240-258.

BEILKE-VOIGT I. 2004 K inderdefizite und K inderfriedhöfe - zur Sonderstellung des K indes im Bestattungsritual anhand archäologischer und ethnologischer Quellen, Ethnografisch-Archäologische Zeitschrift 45, p. 271-272.

BLOCH M., PARRY J.1982 Introduction: D eath and the Regeneration ofL ife [in:] Death and the Regeneration of Life, M. Bloch, J. Parryeds, Cambridge.

BOKINIEC E., SOSNOWSKI W. 2001 Wstępne wyniki badań cmentarzyska kultury wielbarskiej w Linowie, gm . Świecie n/Osą, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 6 , Wiadomości Arch LIV, 1999-2001, p. 147-152.

BUDYNEK G., OLĘDZKI M. 1986 Cmentarzysko ciałopalne ludności kultury wielbarskiej w Grębocinie, woj. toruńskie, FontAPos 35, p. 151-168.

BURSCHE A., OKULICZ-KOZARYNJ. 1999 Groby z monetami rzymskimi na cmentarzysku kultury wielbarskiej w Weklicach koło Elbląga [in:] COMHLAN. Studia z archeologii okresu przedrzymskiego i rzymskiego w Europie środkowej dedykowane Teresie Dąbrowskiej w 65. rocznicę urodzin, J. Andrzejowski ed., Warszawa, p. 141-163.

CZARNECKA K. 1990 Struktura społeczna ludności kultury przeworskiej. Próba rekonstrukcji na podstaw ie źródeł archeologicznych i analizy danych antropologicznych z cmentarzysk, Warszawa.

DĄBROWSKA T. 2002 Cmentarzysko kultury przeworskiej w Kołaczu, stan. 2, gm . Mrozy, pow. Mińsk Mazowiecki, woj. mazowieckie [in:] Varia Barbarica. Zenoni Woźniak ab amicis dicata, J. Andrzejowski ed. [M onumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina, vol. I], Warszawa-Lublin, p. 219-262.

DĄBROWSKA T. 2007 O rozplanowaniu cmentarzysk kultury przeworskiej, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica 25, p. 251-265.

DELIMATA M. 2004 Dziecko w Polsce średniowiecznej, Poznań.

DERKS H. 1997 Alter und Geschlecht - biologische Parameter als Instrum ent sozialer D ifferenzierung in der älteren römischen Kaiserzeit, Ethnografisch-Archäologische Zeitschrift 38, fasc. 3-4, p. 531-550.

DOLLHOPF K.-D. 2002 D ie verschwundenen Kinder. Bemerkungen zum K inderdefizit bei Bestattungen a u f frühm ittelalterlichen Gräberfeldern, Archäologisches Korrespondenzblatt 32, p. 151-159.

DZIERZYKRAY-ROGALSKI T., JASKANIS J. 1961 Grób szkieletowy dziecka z późnego okresu rzymskiego, odkryty w 1959 r. w Białowieży, pow. Hajnówka, Rocznik Białostocki 1, p. 283-291.

ETHELBERG P. 2000 Skovgärde. Ein Bestattungsplatz m it reichen Frauengräbern des 3. Jhs. n. Ch. a u f Seeland, K0benhavn.

GAŁĘZOWSKA A. 2007 Obrządek pogrzebow y kultury wielbarskiej w Wielkopolsce, Acta Universitatis Lodziensis: Folia Archaeologia 25, p. 155-234.

VAN GENNEP A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, Warszawa.

GŁADYKOWSKA-RZECZYCKA J. 1987 Wstępne opracowanie materiałów kostnych z cmentarzyska w N owym Targu w woj. elbląskim, datowanego na VII/VI w.p.n.e. - Vw. n.e. [in:] Badania archeologiczne w woj. elbląskim w latach 1980-83, A. Pawłowski ed., Malbork, p. 307-338.

GŁADYKOWSKA-RZECZYCKA J., PUDŁO A. 2003 Próba odtworzenia struktury m orfologiczno-dem ograficznej ludności pochow an ej na cmentarzysku z okresu rzymskiego w Pruszczu Gdańskim, stanowisko 7 [in:] XIII Sesja Pomorzoznawcza, vol. 1: Od epoki kamienia do okresu rzymskiego, M. Fudziński, H. Paner eds, Gdańsk, p. 319-333.

GODŁOWSKI K. 1960 Studia nad stosunkami społecznymi w okresach późnolateńskim i rzymskim w dorzeczu Odry i Wisły. Próba interpretacji cmentarzysk, Warszawa-Wrocław.

GOETTEH.R. 1986 D ie Bulla, Bonner Jahrbuch 186, p. 133-164.

GRABARCZYK T.1997 Kultura wielbarska na Pojezierzach Krajeńskim i Kaszubskim, Łódź.

GREEN M. 1998 Humans as ritual victim s in the later prehistory o f western Europe, Oxford Journal of Archaeology 17, fasc. 2, p. 169-189.

GRZELAKOWSKA E. 1991 Pochówki dziecięce z cmentarzyska kultury wielbarskiej w Odrach, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica 12, p. 73-103.

GRZYMKOWSKI A. 1980 Modła, gm . Wiśniewo, woj. ciechanowskie [InformatorA rcheologiczny 1980], Warszawa, p. 123-124.

GRZYMKOWSKI A. 1986 Wstępne wyniki badań na birytualnym cmentarzysku ciałopalnym i szkieletowym z okresu rzymskiego w Modle, gm . Wiśniewo, woj. Ciechanów, Sprawozdania Archeologiczne 38,1985, p. 223-258.

HAHUŁA K. 1988 Kultura wielbarska na Z iem i Dobrzyńskiej [in:] Kultura wielbarska w młodszym okresie rzymskim I,J. Gurba, A. Kokowski eds, Lublin, p. 87-103.

HAHUŁA K. 1992a Dalsze badania w N owym Łowiczu. Kurhan 63, Koszalińskie Zeszyty Muzealne, vol. 19, p. 53-112.

HAHUŁA K. 1992b Cmentarzysko kultury wielbarskiej w Janowie, woj. toruńskie, Wiadomości Arch LII, 1991-1992, p. 141-155.

HAHUŁA K. 1998 Wyniki dotychczasowych badań na cmentarzyku ludności kultury wielbarskiej w N owym Łowiczu, gm . Kalisz Pomorski, woj. koszalińskie, kurhan 62 [in:] XII Sesja Pomorzoznawcza, M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki eds, [Acta Archaeologica Pomoranica, vol. I], Szczecin, p. 105-112.

HAHUŁA K., WOŁĄGIEWICZ R. 2001 Grzybnica. Ein Gräberfeld m it Steinkreisen der Wielbark-Kultur in Pommern, [M onumenta Archaeologica Barbarica, vol. VIII], Warszawa-Koszalin.

HAMLING A. 1957 Grób szkieletowy z okresu rzymskiego odkryty w Krzęcinie, pow. Choszczno, MatZachPom 3, p. 17-23.

HENNEBERG M., OSTOJA-ZAGÓRSKIJ., PIONTEK J., STRZAŁKO J. 1975 Główne założenia teoretyczno-m etodyczne oraz możliwości badań biologii populacji pradziejowych w Europie środkowej, Przegląd Arch 23, p. 187-231.

HEYDECK J. 1892 Das Gräberfeld von Kl. Koslau, Kr. N eidenburg, Sitzungberichte der Altertumsgeselschaft, Prussia 17, p. 171­ 178.

HEYM W. 1939 Totenhäuser der Gotten in Mosgau, Kr. Rosenberg, Prussia Zeitschrift für Heimatkunde 33, fasc. 1-2, p. 171­ 178.

ILUK J. 1997 Prawo rzymskie doby chrześcijańskiej w obronie dzieci [in:] Dziecko w kulturach świata, W. Pałubicki ed., [Miscellanea Anthropologica et Sociologica, vol. 5], Gdańsk, p. 71-96.

JANIKOWSKI J. 1973 Sprawozdania z badań ratowniczych przeprowadzonych na cmentarzyskach kultury wenedzkiej w Podwiesku (stanowisko 4 )pow. Chełmno, Rocznik Muzeum w Toruniu 5, p. 187-197.

JASKANIS J. 1996 Cecele. Ein Gräberfeld der Wielbark-Kultur in Ostpolen [Monumenta Archaeologica Barbarica, vol. II], Kraków.

JASKANIS J. 2005 Krysice. Ein Gräberfeld der Przeworsk- und Wielbark-Kultur in Ostpolen,[Monumenta Archaeologica Barbarica, vol. X], Warszawa.

JERSZYŃSKA B. 2004 Procesy wzrastania i rozwoju oraz ich uwarunkowania w średniowiecznych populacjach ludzkich, Poznań.

KAJZER L., WALENTA K., KMIECIŃSKIJ. 1968 Przedm ioty codziennego użytku [in:] Odry. Cmentarzysko kurhanowe z okresu rzymskiego w powiecie chojnickim, [Acta A rchaeologica Lodziensia, vol. 15], Łódź, p. 67-90.

KAZIMIERCZAK E., WICHROWSKA E.1983 Tysiąc lat starożytnej nekropoli, Z otchłani wieków 49, p. 37-47.

KAZIMIERCZAK E. 1987 Wielokulturowe cmentarzysko w N owym Targu w św ietle badań w latach 1974-1980 [in:] Badania archeologiczne w woj. elbląskim w latach 1980-83, A. Pawłowski ed. Malbork, p. 289-306.

KEMPISTY A. 1968 Birytualne cmentarzysko z późnego okresu rzymskiego w m iejscowości Brulino-Koski, pow. Ostrów Mazowiecka, Wiadomości Arch XXXII, 1966-67, p. 409-450.

KEMPISTY A., OKULICZ J. 1965 Période rom aine tardive et période des migrations des peuples en M asovie [Inventaria Archaeologica, vol. 15], Łódź-Warszawa, pl. 88-95.

KIETLIŃSKA A. 1963 Struktura społeczna ludności kultury przeworskiej, Mat Star 9, p. 7-85.

KMIECIŃSKIJ., BLOMBERGOWA M., WALENTA K. 1968 Cmentarzysko kurhanowe ze starszego okresu rzymskiego w Węsiorach w pow. kartuskim, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi: Seria Archeologiczna 5, p. 37-121.

KMIECIŃSKI J. (ed.) 1968 Odry. Cmentarzysko kurhanowe z okresu rzymskiego w pow iecie chojnickim [Acta A rchaeologica Lodziensia, vol. 15], Łódź.

KOKOWSKI A. 1993a Trzynasty sezon badań stanowiska nr 15 w M asłomęczu,gm . Hrubieszów, Sprawozdania z badań terenowych Katedry Archeologii UMSC w 1992 roku, p. 9-14.

KOKOWSKI A. 1993b Gródek nad Bugiem. Cmentarzysko grupy masłomęckiej. Część 1 [Lubelskie Materiały Archeologiczne, vol. VII, 1], Lublin.

KOKOWSKI A. 1994 Masłomęcz, st. 15, gm . Hrubieszów, woj. zamojskie [Informator A rcheologiczny 1990], Warszawa, p. 61-62.

KOKOWSKI A. 1995 Schätze der Ostgoten, Stuttgart.

KOKOWSKI A. 1998 Cmentarzyska ludności grupy masłomęckiej, Studia Antropologiczne 5, p. 65-89.

KOKOWSKI A. 1999 Archeologia Gotów. Goci w Kotlinie Hrubieszowskiej, Lublin.

KOKOWSKI A. 2005 Starożytna Polska. Od trzeciego stulecia przed narodzeniem Chrystusa do schyłku starożytności, Warszawa.

KOKOWSKI A. 2007 Goci. Od Skandzy do Campi Gothorum (od Skandynawii do Półwyspu Iberyjskiego), Warszawa.

KöLBL S. 2004 Das K inderdefizit im früh en M ittelalter - Realität oder Hypothese? - Z ur D eutung dem ographischer Strukturen in Gräberfeldern, Tübingen.

KOLENDO J. 2008 K om entarze [in:] Publiusz Korneliusz Tacyt, Germania, trad. T. Płóciennik [Fontes H istoriae Antiquae, vol. X], Poznań, p. 105-205.

KOMOSA U. 1997 Spędzanie płodu, dzieciobójstwo i ofiary z dzieci form ą kontroli urodzeń w wybranych kulturach świata [in:] Dziecko w kulturach świata, W. Pałubicki ed., [Miscellanea Anthropologica et Sociologica, vol. 5], Gdańsk, p. 230-237.

KONTNY B. 2003 Broń jako wyraz zmian w obrządku pogrzebowym. Analiza zestawów uzbrojenia w kulturze przeworskiej od młodszego okresu wpływów rzymskich do początków wędrówek ludów, Swiatowit IV (XLV), fasc. B, 2002, p. 101-143.

KONTNY B., NATUNIEWICZ-SEKUŁA M. 2010 „Jeździec bez głowy" et alii, czyli znaleziska ostróg z cmentarzyska kultury wielbarskiej w Weklicach [in:] Terra Barbrica, Studia ofiarowane Magdalenie Mączyńskiej w 65 rocznicę urodzin, A. Urbaniak et al. eds [M onumenta Archaeologica Barbarica. Series Gemina, vol. II], p. 333-345.

KOWALSKI P. 1998 Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, przeznaczenie, Warszawa-Wrocław.

KOZAK-ZYCHMANN W. 1996 Charakterystyka antropologiczna ludności Lubelszczyzny z młodszego okresu rzymskiego, Lublin.

KRASNODĘBSKI D., DULINICZ M., SAMOJLIK T., OLCZAK H., B. JĘDRZEWSKA B.2008 Cmentarzysko ciałopalne kultury wielbarskiej w Uroczysku Wielka K letna (Białowieski Park, woj. podlaskie),Wiadomości Arch LX, p. 361-376.

KRAUSSE D. 1998 Infantizid. T heoriegeleitete Überlegungen zu den E ltern-Kind-Beziehungen in ur-undfrühgeschichtlicher und antiker Z eit [in:] Studien zur Archäologie der Kelten, Römer und Germanen in Mittel und Westeuropa, A. Müller-Karpe ed., Rahden/Westf., p. 313-352.

KREUTZER G. 2000 K inder [in:] Reallexikon der Germanischen Altertumskunde 16, Berlin-New York, p. 528-534.

KUHARENKO Ü.V. 1980 M ogil‘nik Brest-Trisin, Moskva.

KURASIŃSKI T. 2004 Dziecko i strzała. Zproblem atyki wyposażania grobów w m ilitaria na terenie Polski wczesnopiastowskiej (XI-XII wiek) [in:] Dusza maluczka, a strata ogromna, W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński eds., [Funeralia Lednickie. Spotkanie 6]. Poznań, p. 131-141.

KURASIŃSKI T. 2009 M ilitaria jako elem ent wyposażenia wczesnośredniowiecznych pochówków dziecięcych - próba interpretacji na przykładzie znalezisk z ziem polskich, Archeologia Polski LIV, fasc. 2. p. 209-248.

KURPIEWSKI A. 2008 Cmentarzysko kultury wielbarskiej w Gostkowie [Supplementa M onum enta Studia Gothica, vol. 1], Lublin.

KURZYŃSKA M., SOSNOWSKI W. 2007 Obrządek pogrzebow y ludności kultury wielbarskiej w późnym okresie wpływów rzymskich i wczesnejfazie w ędrówek ludów w północno-wschodniej części Z iem i Chełmińskiej [in:] Nowe materiały i interpretacje. Stan dyskusji na temat kultury wielbarskiej, M. Fudziński, H. Paner eds, Gdańsk, p. 403-432.

KVETÄNOVÄ I. 2008 D eti stredodunajskych Germanov. Analyza hrobov d eti a m ladistvych, Slovenska Archeológia 56, fasc. 1, p. 21-60.

LEWICKA-RAJEWSKA U. 2004 Arabskie opisanie Słowian. Źródła do dziejów średniowiecznej kultury, Prace Etnologiczne 15, Wrocław.

LIANA T., PIĘTKA-DABROWSKA T. 1962 Sprawozdanie z badań ratowniczych przeprowadzonych w 1959 r. na stanowisku I w Werbkowicach-Kotorowie, pow. Hrubieszów, Wiadomości Arch XXVIII, p. 142-173.

LOHRKE B. 2004 K inder in der M erowingerzeit. Gräber von M ädchen und Jungen in Alemannia, [Freiburger Beiträge zur Archäologie und Geschichte des ersten Jahrtausends, vol. 9], Rahden/Westf.

LUND HANSEN U. 1995 H im ling0j e - Seeland - Europa. Ein Gräberfeld der jü n geren römischen K aiserzeit a u f Seeland, Seine B edeutung und international en Beziehungen [Nordiske Fortidsm inder B, vol. 13,], Kabenhavn.

ŁOŚ J. 2005 Pochówek w łodzi z początków naszej ery odkryty na Pojezierzu Krajeńskim, Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu 10, p. 61-65.

MACHAJEWSKI H. 2002 Cmentarzysko ludności kultury wielbarskiej w Szczypkowicach, woj. pomorskie [in:] Varia Barbarica. Zenoni Woźniak ab amicis dicata, J. Andrzejowski ed. [Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina, vol. I], Warszawa-Lublin, p. 311-332.

MACHAJEWSKI H., SIKORSKI A. 1981 Cmentarzysko ludności kultury wielbarskiej wL utom iu,gm . Sieraków, woj. Poznań, FontAPos 32, p. 13-23.

MADYDA-LEGUTKO R., RODZIŃSKA-NOWAKJ., ZAGóRSKA-TELEGAJ. 2004 Pochówki dzieci z cmentarzyska kultury przeworskiej w Opatowie, stan. 1, woj. śląsk ie-próba interpretacji [in:] Dusza maluczka, a strata ogromna, W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński eds [Funeralia Lednickie. Spotkanie 6], Poznań, p. 199-215.

MAKIEWICZ T. 1991 Wyniki badań kurhanu kultury wielbarskiej w Łężcach na terenie północno-zachodniej Wielkopolski, Sprawozdania Archeologiczne 43, p. 265-277.

MALINOWSKI T.1999 Narzędzia dźwiękowe i instrumenty muzyczne z okresu wpływów rzymskich w Polsce, Przegląd Arch 47, p. 45-59.

DE MAUSE L. 1974 The History o f Childhood, New York.

MAZUROWSKA N. 1968a Analiza antropologiczna grobów ciałopalnych z cmentarzyska w Węsiorach, pow. Kartuzy, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi: Seria Archeologiczna 5, p. 149-170.

MAZUROWSKA N. 1968b Analiza antropologiczna grobów ciałopalnych z cmentarzyska w Odrach, pow. Chojnice, [in:] Odry. Cmentarzysko kurhanowe z okresu rzymskiego w powiecie chojnickim, J. Kmieciński ed., [Acta Archaeologica Lodziensia, vol. 15], Łódź, p. 91-108.

MĄCZYŃSKA M., DUDEK A. 2003 Badania cmentarzyska z wczesnego okresu żelaza i z okresu rzymskiego w Babim Dole-Borczu, pow iat Kartuzy, stanowisko 2 [in:] XIII Sesja Pomorzoznawcza, vol. 1, Od epoki kamienia do okresu rzymskiego, M. Fudziński, H. Paner eds, Gdańsk, p. 271-275.

MIKUCKI P. 1997 Pozycja dziecka w starożytnym Egipcie, [in:] Dziecko w kulturach świata, W. Pałubicki ed. [M iscellanea Anthropologica et Sociologica, vol. 5, Gdańsk, p. 54-61.

MITKOWA-SZUBERT K. 1982 Cmentarzysko z okresu wpływów rzymskich w Komsinie, woj. Płock, Wiadomości Arch 47, p. 121-133.

NATUNIEWICZ-SEKUŁA M., OKULICZ-KOZARYN J. 2011 Weklice, a cem etery o f the Wielbark Culure on the Eastern m argin ofVistula delta (Excavations 1984-2004), [M onumenta Archaeologica Barbarica, vol. XVII], Warszawa.

NIEWĘGŁOWSKI A. 1983 Dwa cmentarzyska z okresu rzymskiego w Goździku, gm . Borowie, woj. Siedlce, Sprawozdania Archeologiczne 35, p. 131-159

DI NOLA A.M. 2006 T ryum f śmierci. Antropologia żałoby, Kraków.

OKULICZ-KOZARYN J. 1992 Centrum kulturowe z pierwszych wieków naszej ery u ujścia Wisły, Barbaricum 2, p. 137-155.

PAULI L. 1975 K eltischer Volksglaube. A mulette und Sonderbestattungen am D ürrnberg bei H allein und im Eisenzeitlichen M itteleuropa, München.

PAWLETA M. 2003 Zapomniany etap życia. Archeologia dzieciństwa [in:] Wiara, pamięć i archeologia, Ł. Olędzki ed., Poznań, p. 65-86.

PAWLETA M. 2004 Rekonstruowanie dzieciństwa w archeologii [in:], Dusza maluczka, a strata ogromna, W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński eds [Funeralia Lednickie. Spotkanie 6 ], Poznań, p. 87-97.

PETERSEN E. 1940 Ein neues wandalisches Fürstengrab des 1-Jahrhunderts aus dem Wartheland, Altschlesien 9, p. 35-51.

PIETRZAK M. 1997 Pruszcz Gdański. Fundstelle 10. Ein Gräberfeld der Oksywie- und W ielbark-Kultur in Ostpommern [Monum enta Archaeologica Barbarica, vol. IV], Kraków.

PIETRZAK M. 2002 Cmentarzysko płaskie kultury wielbarskiej z okresu wpływów rzymskich na stan. 7 w K ościelnej Jani, woj. pom orskie [in:] Varia Barbarica. Zenoni Woźniak ab amicis dicata, J. Andrzejowski ed. [M onumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina, vol. I], Warszawa-Lublin, p. 375-394.

PIETRZAK R. 1993 R atownicze badania wykopaliskowe na wielokulturowym stanowisku (nr 2) w M utowie, gm . Szamotuły, woj. poznańskie, Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne 2, p. 43-58.

POLIŃSKI D. 1993 Populacje ludzkie z obszaru ziem polskich w młodszym okresie przedrzymskim i okresie wpływów rzymskich na podstaw ie badań paleodem ografcznych, Zeszyty Naukowe UMK w Toruniu, Nauki Humanistyczno-Społeczne 249, Archeologia 21, p. 3-49.

PRZEWOźNA K.1955 Osada i cmentarzysko z okresu rzymskiego w Słopanowie,pow. Szamotuły, FontAPos 5,1954, p. 60-140.

RADIG W. 1942 Das ostgerm anische Gräberfeld von Stara Wies, Kreis Sokolow, Die Burg 3, p. 179-224.

ROŻNOWSKI F. 1973 Analiza antropologiczna szczątków kostnych wydobytych na cmentarzysku w G ronowie,pow. Drawsko Pomorskie (stanowisko 1 ), MatZachPom 19, p. 169-171.

ROŻNOWSKI F. 1976 Materiały kostne z cmentarzyska kurhanowego z okresu wpływów rzymskich w Gronowie, MatZachPom 22, p. 97-110.

ROŻNOWSKI F., GŁADYKOWSKA-RZECZYCKA J. 1981 Stan i wyniki badań antropologicznych nad ludnością kultury wielbarskiej, MatZachPom 27, p. 47-70.

RUSIN K. 2001 Kurhany w Grochach Starych - cmentarzysko elity plemiennej sprzed 1700 lat, Z otchłani wieków 56, fasc. 4, p. 48-54.

SCHINDLER R. 1939 Neue Gräberfunde aus Praust, Gothiskandza. Blätter für Danziger Vorgeschichte 1, p. 38-51.

SCHMIDT A. 1902 Das Gräberfeld von W armhof bei M ewe, Reg.-Bez. M arienw erder (W.-Pr.), Zeitschr.f.Ethn. 34, p. 97-153.

SELLEVOLD B.J. 1997 Children's Skeletons and Graves in Scandinavian A rchaeology [in:] Death and Burial in Medieval Europe. Papers of the Medieval Europe Brugge 1997, Conference, vol. 2, G. de Boe, F. Verhaeghe eds, Zellik, p. 15-25.

SKORUPKA T. 2001 Kowalewko. Cmentarzysko birytualne ludności kultury wielbarskiej (odpołow y I w. n.e. do początku III w. n.e. [in:] Archeologiczne badania ratownicze wzdłuż trasy gazociągu tranzytowego, tom II: Wielkopolska, cz. 3, M. Chłodnicki ed., Poznań.

SKORUPKA T. 2005 Cmentarzysko ludności kultury wielbarskiej w Lutomiu, woj. wielkopolskie - raz jeszcze [in:] Europa Barbarica. Ćwierć wieku archeologii w Masłomęczu C. von Carnap-Bornheim, J. Ilkjær, A. Kokowski eds, [M onumenta Studia Gothica, vol. IV], Lublin, p. 437-442.

SKORUPKA T., STRZYŻEWSKI CZ. 2006 Cmentarzysko ludności kultury wielbarskiej w Imielnie, stan. 33, woj. wielkopolskie, FontAPos 42, p. 97-109.

SŁOWIK N. 1991 Struga, st. 1, [Informator A rcheologiczny 1991], Warszawa, p. 77.

SŁOWIK N. 1997 Wstępne wyniki badań cmentarzyska ludności kultury wielbarskiej w Strudze gm . Czersk, woj. bydgoskie, Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne 3, p. 85-94.

SŁUPECKI L.P. 2003 M itologia skandynawska w epoce wikingów, Kraków.

ŚLUSARSKI K.W. 2004 W czesnośredniowieczne pisanki i grzechotki glin iane z ziem polskich. Próba typologii [in:] Hereditatem cognoscere. Studia i szkice dedykowane Profesor Marii Miśkiewicz, Z. Kobyliński ed., Warszawa, p. 79-110.

TEEGEN W.-R. 2000 Kindesaussetzung [in:] Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, 1. 16, Berlin-New York, p. 537-540.

TEMPELMANN-MĄCZYŃSKA M. 1985 Części stroju kobiecego w okresie rzymskim na obszarze środkowo- i wschodnioeuropejskiego Barbaricum, Kraków.

TEMPELMANN-MĄCZYŃSKA M. 1986 Babi Dół-Borcz, W oiwodschaft Gdańsk, G emeinde Somonino, Fundstelle 2, Recherches Archéologiques de 1984, s. 40-43.

TEMPELMANN-MĄCZYŃSKA M. 1987 Babi Dół-Borcz, W oiwodschaft Gdańsk, G emeinde Somonino, Fundstelle 2 (Gräberfeld aus der römischen Kaiserzeit), Recherches Archéologiques de 1985, p. 19-27.

TEMPELMANN-MĄCZYŃSKA M. 1989 Das Frauentrachtzubehör des m ittel- und osteuropäischen Barbaricums in der römischen Kaiserzeit, Kraków.

TUSZYŃSKA M. 2005 Ulkowy. Cmentarzysko kultury wielbarskiej na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk.

TUSZYŃSKA M. 2006 Zapinki zdobione em alią z cmentarzysk w Pruszczu Gdańskim i Ulkowach, pow. Gdański, [in:] Nowe znaleziska importów rzymskich z ziem Polski III, A. Bursche, R. Ciołek eds, [Korpus znalezisk rzymskich z europejskiego Barbaricum - Polska, supl. 3], Warszawa, p. 51-62.

WAGA T. 1934 Cmentarzysko Gostkowo-Folsung w pow iecie toruńskim. Przyczynki do poznania okresu rzymskiego na Pomorzu, Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu IX, fasc. 9-12 (101-104), p. 165-192.

WALENTA K. 1968 Obrządek pogrzebow y [in:] J. Kmieciński ed., Odry. Cmentarzysko kurhanowe z okresu rzymskiego w powiecie chojnickim, AAL 15, p. 20-41.

WALENTA K. 2007 „Mały książę" z O strowitego w gm in ie Chojnice, Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne 10, 2006-2007, p. 101-120.

WAWRZYNIAK P. 2003 Cmentarzysko ludności kultury wielbarskiej w Jordanowie, gm . Świebodzin, woj. lubuskie. Wstępne wyniki badań z lat 1998-2000 [Archeologia Środkowego Nadodrza, vol. II], Zielona Góra, p. 45-64.

WAWRZYNIAK P. 2004 R atownicze badania archeologiczne na stanowisku nr 12 w Jordanowie, gm . Świebodzin, woj. lubuskie (VIII 2001 r.). Sprawozdanie z IV-go sezonu badań [in:] Archeologia Środkowego Nadodrza w ostatniej dekadzie XX wieku [Biblioteka Środkowego Nadodrza, vol. 1], p. 65-70.

WERNER J. 1955 Pfeilspitzen aus Silber und Bronze in germ anischen A delsgräber der Kaiserzeit [Historisches Jahrbuch. Im Auftrage der Görres-Gesellschaft, vol. 74], München.

WIELOWIEJSKI P. 1998 Święty Gaj, woj. elbląskie. Cmentarzysko kultury wielbarskiej z okresu wpływów rzymskich [in:] Adalbertus. Wyniki programu badań interdyscyplinarnych, P. Urbańczyk ed., Warszawa, p. 109-139.

WIERCIŃSKI A. 1968 Analiza antropologiczna czaszek z cmentarzyska z okresu rzymskiego w miejscowości Brulino-Koski, pow. Ostrów Mazowiecki, Wiadomości Arch XXXII, 1966/67, p. 451-456.

WINNICZUK L. 1985 Ludzie, zwyczaje, obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, vol. I-II, Warszawa.

WOŁĄGIEWICZ R. 1973 Gronowo 1973 - badania na cmentarzyku kurhanowym z okresu wpływów rzymskich, MatZachPom 19, p. 129-171.

WOŁĄGIEWICZ R. 1974 Gronowo 1974. Badania na kurhanowym cmentarzysku kultury wielbarskiej, MatZachPom 20, p. 7-31.

WOŁĄGIEWICZ R. 1995 Lubowidz. Ein birituelles Gräberfeld der Wielbark-Kultur aus der Z eit vom Ende des 1. Jhs. v. Chr. bis zum Anfang des 3. Jhs. n.Chr. [M onumenta Archaeologica Barbarica, vol. I], Kraków.

WOŹNIAK M. 2007 Grzechotka z cmentarzyska ludności kultury łużyckiej w Czerniaku koło Strzelna [in:] Z dziejów pogranicza kujawsko-wielkopolskiego. Zbiór studiów p o d redakcją D. Karczewskiego, Strzelno, p. 9-13.

WRZESIŃSKA A. 2002 Charakterystyka antropologiczna ludności kultury wielbarskiej pochow anej na cmentarzysku w Jordanow ie [in:] Popiół i kość, J. Wrzesiński ed., [Funeralia Lednickie. Spotkanie 4], Wrocław-Sobótka, p. 409-412.

WRZESIŃSKA A. 2004 Analiza antropologiczna materiału kostnego z cmentarzyska birytualnego kultury wielbarskiej w Jordanowie, gm . Świebodzin, woj. lubuskie, stanowisko 12 [in:] Archeologia Środkowego Nadodrza w ostatniej dekadzie XX wieku [Biblioteka Środkowego Nadodrza, vol. 1], Zielona Góra, p. 71-74.

WYPUSTEK A. 2001 M agia antyczna, Wrocław-Warszawa-Kraków.

ZIELONKA B. 1968 Cmentarzysko z okresu rzymskiego w m iejscowości Gostkowo-Folsąg pow. Toruń, Zeszyty Naukowe UMK. Nauki Humanistyczno-Społeczne 26, Archeologia 1, p. 53-74.

ZIEMLIŃSKA-ODOJOWA W. 1999 Niedanowo. Ein Gräberfeld der Przeworsk- und Wielbark-Kultur in N ordmasowien, [M onumenta Archaeologica Barbarica, vol. VII], Kraków.

ż ó r a w s k a a .2007 Pochówki cząstkowe z cmentarzyska kultury wielbarskiej w Jartyporach na Podlasiu [in:] Nowe materiałyi interpretacje. Stan dyskusji na temat kultury wielbarskiej, M. Fudziński, H. Paner eds, Gdańsk, p. 457-470.