Elementy kultury amfor kulistych w wytwórczości ceramicznej społeczności kultury rzucewskiej na podstawie wybranych zespołów mikroregionu niedźwiedzióweckiego

Abstrakt

Mikroregion niedźwiedziówecki obejmuje szereg stanowisk kultury rzucewskiej (dalej KRZ) usytuowanych w północnej części Żuław Wielkich, w obrębie gminy Stegna w województwie pomorskim, w pasie ciągnącym się od miejscowości Niedźwiedziówka na zachodzie do rzeki Linawa na wschodzie (Fig. 1). Dalej ciąg ten kieruje się ku północy i poprzez okolice Nowotnej i Rybiny dochodzi do Stegny (JAGODZIŃSKI 1987: 121sq.). Omawiane stanowiska rozlokowane są wzdłuż lekkiego obniżenia terenu, będącego pierwotnie jedną z odnóg ujścia Wisły a obecnie starorzeczem. Sam mikroregion położony jest w depresji. Zajmuje on równinny, porośnięty polami i łąkami obszar o powierzchni ok. 30 km2 . Różnice w wysokości terenu nie przekraczają tu jednego metra. Najniższe obniżenie, wynoszące 1,2 m p.p.m., znajduje się na obszarze wsi Stare Babki (DŁUGOKĘCKI 1992: 83). Cały rejon podzielony jest na poldery przez sieć rowów melioracyjnych. Od początku lat 60-tych trwa tu rabunkowa eksploatacja bursztynu. Miejscowi poszukiwacze tego surowca przekopując teren systematycznie niszczyli warstwę kulturową i przenosili na złoże wtórne artefakty wykonane z innych materiałów. Część stanowisk mikroregionu niedźwiedzióweckiego została odkryta w 1981 r. dzięki informacjom uzyskanym od bursztyniarza z Mikoszewa, Haralda Popkiewicza. Kolejne zarejestrowano w październiku tego samego roku oraz w roku następnym, podczas badań powierzchniowych przeprowadzonych przez studentów IA UW pod kierunkiem dr. Ryszarda F. Mazurowskiego. Pozyskany w ich wyniku materiał bursztynowy, krzemienny, kamienny i ceramiczny zaliczono do KRZ (MAZUROWSKI 1987: 79sq.). Prace wykopaliskowe w tym rejonie rozpoczął mgr Marek Jagodziński z Biura Dokumentacji Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w Elblągu, który przy współpracy mgr Joanny Pawłowskiej z działu archeologicznego Muzeum Zamkowego w Malborku w latach 1981-83 przebadał stanowiska 1 i 2 w Wybicku, gm. Stegna, woj. pomorskie (JAGODZIŃSKI 1987: 121 sq.). Badaniami archeologicznymi w rejonie Niedźwiedziówki natomiast, trwającymi od 1982 r. do chwili obecnej, kieruje prof. dr hab. Ryszard F. Mazurowski z IA UW (MAZUROWSKI 1987: 79sq.). Początkowo były one finansowane przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Elblągu, a obecnie przez Instytut Archeologii UW oraz Muzeum Zamkowe w Malborku. Około połowy III tys. p.n.e., w drugiej fazie okresu subborealnego (SB2), lustro wód Bałtyku opadło o 3 metry, a wody Zalewu Wiślanego cofnęły się w kierunku NE. Odsłonięte osady denne stały się wówczas łąkami (łęgami), na których można było zbierać bursztyn w okresie letnim. Surowiec ten, nanoszony tu podczas wylewów, stawał się dostępny do eksploatacji po ponownym opadnięciu wód. Wykorzystywała to ludność KRZ, zamieszkująca osady położone na Wysoczyźnie Elbląskiej (okolice dzisiejszego Elbląga, Suchacza, Tolkmicka), która prawdopodobnie przejęła kontrolę nad tym obszarem. Piaszczyste łachy stwarzały korzystne warunki dla sezonowego osadnictwa. Stałych siedzib nie można tu było zakładać ze względu na cyklicznie powtarzające się powodzie, które co roku zalewały obszar obozowisk i wymywały pozostawiony w nich materiał. Pozbawione trwałej zabudowy obozowiska zakładane były bezpośrednio na lekkich wyniesieniach i ich stokach opadających w kierunku starorzecza. Głównym celem przebywającej tu latem ludności było pozyskiwanie bursztynu, jego obróbka miała znaczenie drugorzędne. Nie mniej jednak w skład obozowisk wchodziły zawsze liczne jedno- i wielocykliczne pracownie bursztyniarskie. Sukcynit zbierano bezpośrednio z powierzchni ziemi lub wydobywano go rozkopując pierwotny humus, podobnie jak robią to dzisiejsi miejscowi poszukiwacze tego surowca. Po zakończeniu sezonu mieszkańcy obozowisk wracali do swych osad stałych, gdzie po przygotowany na wymianę bursztyn przypływała na tratwach Wisłą m.in. ludność kultury złockiej (dalej KZ) z okolic Sandomierza. Prawdopodobnie przywoziła ona w zamian mięso i skóry zwierząt udomowionych, zboże itp. Należy pamiętać, że zanim odkryto mikroregion niedźwiedziówecki ponad 90% neolitycznych zabytków bursztynowych Polski pochodziło właśnie ze stanowisk KZ.