Badania archeologiczne w dolinie rzeki Culebras na północno-centralnym wybrzeżu Peru : wyniki prac terenowych w sezonie 2002

Abstrakt

Dolina rzeki Culebras położona jest na północno-centralnym wybrzeżu Peru, w departamencie Ancash, pomiędzy dolinami rzek Casma i Huarmey. Jest to ostatnia dolina rzeczna w tej części wybrzeża, która do tej pory nie została objęta systematycznymi badaniami archeologicznymi1 . W 2002 roku archeolodzy z Andyjskiej Misji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego rozpoczęli wieloetapowy projekt badawczy realizowany w ścisłej współpracy z Papieskim Uniwersytetem Katolickim w Limie i nadzorowany przez Narodowy Instytut Kultury Republiki Peru2 . Celem projektu jest zbadanie skali kulturowo-chronologicznej oraz struktury osadniczej na wyżej wymienionym obszarze. Dolina rzeki Culebras jest jedn z najmniejszych dolin w tej części wybrzeża. Mierzy zaledwie 35 km długości (szerokoś geograficzna południowa: między 77°57' a 78°14', długoś geograficzna zachodnia: między 9°45' a 9°57'). Jest to obszar szczególny, zarówno ze względu na swoje cechy fizyczne, jak i klimatyczne. W jego skład wchodz zarówno pustynne tereny na samym wybrzeżu Pacyfiku, piaszczyste wydmy pokrywające lewy brzeg rzeki, urodzajne równiny, jak i niższe partie andyjskich łańcuchów górskich sięgające do wysokości 1300 m n.p.m. Bez wątpienia, w czasach przedhiszpańskich dolina Culebras zajmowała strategiczne pod wieloma względami położenie. Z jednej strony, prowadzi mógł przez ni dogodny szlak do górskiego obszaru Callejón de Huaylas, który odegrał kluczow rol podczas kształtowania si kultur andyjskich. Z drugiej strony, dolina Culebras, wraz z dolin Huarmey stanowiły jedn z ważniejszych granic kulturowych w skali wybrzeża Peru. Obszar północno-centralnego wybrzeża Peru był doskonałym miejscem dla rozwoju kultur przedhiszpańskich. Gospodarka opierała si głównie na eksploatacji obfitych zasobów żywności pochodzenia morskiego, jak również, dzięki szerokiej sieci irygacyjnej - uprawie roślin, przede wszystkim kukurydzy, fasoli, papryki aji, bawełny, koki oraz drzew lucuma,, algarrobo i choloque. Na rozwój technik przechowywania żywności i regulacji rzek miały wpływ wspominane ju trudne warunki środowiskowe. Czynnikiem hamującym rozwój były natomiast okresowe kataklizmy wywoływane przez fenomen El Nino, który manifestuje si anomali termiczn powodując ocieplenie wód morskich i wywoływaniem ulewnych deszczy na pustynnych obszarach wybrzeża. Wzrost temperatury wód morskich doprowadza do klęski ekologicznej, powodując drastyczny spadek populacji ryb i mięczaków, będących jednym z podstawowych źródeł wyżywienia, a silne deszcze zmieniaj rzeki w rwące, niosące zniszczenie potoki. Wykopaliska archeologiczne i prowadzone ostatnio liczne badania paleoklimatyczne potwierdziły występowanie w przeszłości wielu drastycznych w skutkach klęsk żywiołowych. Do jednych z najtragiczniejszych okresów zaliczy można przełom pierwszego i drugiego tysiąclecia, kiedy to katastrofa ekologiczna doprowadziła do upadku i opuszczenia wielu ważnych centrów kulturowych3 . Obszar północno-centralnego wybrzeża Peru odegrał ważn rol w procesie kształtowania si kultur andyjskich. Wypada wspomnieć, i tereny te były miejscem rozwoju najstarszej z dotychczas poznanych kultur wybrzeża Środkowoandyjskiego Obszaru Kulturowego - kultury Paijanense datowanej na okres Paleoindiański (10 000-7600 p.n.e.), której stanowiska zlokalizowano w pobliskich dolinach Casma i Huarmey (MALPASS 1983; UCEDA 1983; BONAV^A 1982). Doliny Casma i Sechm stanowiły równie jedno z ważniejszych centrów kulturowych podczas Okresu Formatywnego (2700- 200 p.n.e.) - wystarczy wspomnie rol takich ośrodków jak Sechm Alto, Cerro Sechm, Pampa de las Llamas-Moxeque, czy Chanquillo.