Budownictwo na planie koła od schyłku epipaleolitu do neolitu preceramicznego Bliskiego Wschodu

Abstrakt

Od końca ostatniej epoki lodowej na terenie Bliskiego Wschodu można obserwować zjawisko opuszczania naturalnych schronisk jaskiniowych1 . Przez analogię z Europą możemy przypuszczać, że proces ten rozpoczął się wcześniej, jednakże na obecnym etapie badań możemy udowodnić jedynie, że istniał w schyłkowej fazie epipaleolitu. W niektórych rejonach Bliskiego Wschodu jaskinie jako miejsca zamieszkania były wykorzystywane przez bardzo długi okres czasu. Kultury schyłkowego paleolitu z południowo zachodniej Anatolii, takie jak kultura Beldibi lub kultura Belbasi2 , wykorzystywały jaskinie w rejonie Pamfilii. Praktycznie porzucenie naturalnych schronisk nastąpiło w momencie pojawienia się neolitu ceramicznego w tym rejonie. Najstarszym znanym bliskowschodnim stanowiskiem otwartym jest Zawi Szemi3 datowane pomiędzy 8 900 a 8 300 p.n.e, gdzie w wykopie sondażowym znaleziono fragmenty trzech kolistych struktur. Konstrukcje te były wykonane z nieobrabianych kamieni i były pozostałością po umocnieniu szałasów. Samo stanowisko jest też o tyle ciekawe, że było interpretowane jako miejsce letniego obozowiska społeczności, która zamieszkiwała pobliską jaskinię Szanidar. Okres, kiedy występowało zasiedlenie jaskini w pewnej części roku, a zamieszkiwanie obozowiska położonego w pewnej odległości od groty, nazwany został fazą Zawi Szemi Szanidar. Ta faza rozwojowa ze strefy Zagrosu, a precyzyjnie z Kurdystanu Irackiego, jest mniej więcej równoległa z kulturą natufijską z Palestyny i Syrii - ostatnią kulturą schyłkowo paleolityczną. Charakterystyczne elementy tej kultury to pojawienie się mikrolitycznych przemysłów, których dużą część zajmują wkładki sierpowe o kształcie księżycowym. Innym nie mniej ważnym elementem charakteryzującym tę kulturę są pierwsze stałe osady, które pojawiają się wraz z początkami natufienu. Osady te były bez wątpienia zamieszkałe przez wiele sezonów, o czym świadczą liczne ślady odnowień podłóg wewnątrz konstrukcji mieszkalnych. Konstrukcje były wznoszone z lekkich elementów i tworzyły zespoły raczej szałasów niźli domów, wzmacnianych tak, jak w przypadku Zawi Szemi, kamieniami zabezpieczającymi ściany szałasów przed obsuwaniem się i zniszczeniem. Ponadto konstrukcja taka chroniła w pewnym stopniu przed penetracją wody do środka szałasu.