Światowit

2002, 45, Tom 45, Nr B

Andrzej Buko

Polish Academy of Sciences, Institute of Archaeology and Ethnology

Publication date

06.01.2002

Publishing model

open access

License type

CC BY 4.0 Int.

Field

Humanities

Discipline

archeology

Language of publication

Polish

Downloads

PDF 16 MB

Article

Number of views:104

Number of downloads:45

Crossref citations:0

Altmetric score:0

Abstract

Góra Katedralna w Chełmie od dawna budziła żywe zainteresowania zarówno profesjonalnych badaczy, regionalistów, jak i licznych miłośników miasta. Miejsce to odegrało bowiem znaczącą rolę w najdawniejszej historii dwóch narodów: polskiego i ruskiego, uwiecznionej m.in. przekazami źródłowymi. Szczególnie dotyczy to czasów świetności Chełma w pierwszej połowie XIII w., gdy ośrodek ten gruntowanie przebudowany i urządzony przez Daniela Romanowicza-jednego z najwybitniejszych władców epoki, stał się nie tylko jego rezydencją ale i faktyczną stolicą Księstwa Halicko-Wołyńskiego (cf. ISAYEVIC 1999; KOTLJAR 1985; KRYP'JAKOVYC 1999; KU-CINKO 1993; tam dalsza literatura). Tutaj znajduje się sanktuarium religii chrześcijańskiej, funkcjonujące od okresu wczesnego średniowiecza. Stało się to za sprawą świętej ikony Matki Boskiej Chełmskiej, pozostającej od czasów Daniela po dzień dzisiejszy, świętym wizerunkiem Bogarodzicy dla dwóch narodów: polskiego i ukraińskiego (cf. NATKAŃSKI 2000; ALEKSANDROVlC 2001). W literaturze przedmiotu sformułowano też sugestię, że jeszcze przed powstaniem państwa polskiego, na kulminacji tej znajdować się mogło pogańskie miejsce kultu (cf. RUSZKOWSKA 2000; NATKAŃSKI 2000). Nic więc dziwnego, że już w odległej przeszłości podejmowano próby odtworzenia pierwotnej topografii wzgórza katedralnego i rekonstrukcji jego najstarszej zabudowy; wzniesienia utożsamianego przede wszystkim z obecnością w tym miejscu, zgodnie z przekazem Kroniki Hipackiej (cf. SIELICKI 1987: 243), świątyni świętego Jana Złotoustego oraz palatium wzniesionego przez księcia Daniela. Sprawą podstawowej wagi pozostają też kwestie dotyczące geomorfologii wzniesienia, zanim powstały na nim elementy zabudowy monumentalnej. Jak na razie, głównym źródłem wiedzy w tej materii są wyniki wierceń geologicznych, prowadzonych tutaj w przeszłości w ramach szerszego programu badań na terenie miasta Chełma (por. niżej).

Bibliography

ALEKSANDROVIC V. 2001 Chol'mska ikona Bogarodicy, L'viv

BARGIEL B., ZAKOŚCIELNA A. 1988 Kamienny surowiec budowlany na ziemi chełmskiej w średniowieczu, [in:] Trudy V Mezdunarodnogo Kongressa Archeologov Slavistov. Kiev, 18-25 sentjabrja 1985g., 2, sekcija III: Zizn' i byt srednevekovo go goroda, P. P. Tolocko (ed.), Kiev, p. 20-21

BUKO, A. 2000 Małopolska „czeska " i Małopolska „polanska ", [in:], H. Samsonowicz (ed.), Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, Kraków, p. 143-168

BUKO A., DZIEŃKOWSKI T. w druku Palatium Daniela Romanowicza i stratygrafia południowej skarpy Wysokiej Górki w Chełmie w świetle wyników badan 2001 roku, [in:] R. Szczygieł (ed.), Chełm i ziemia chełmska w dobie Daniela Halickiego. W 800-tną rocznicę urodzin księcia, Chełm

CZRERNICKI K. 1936 Chełm. Przeszłość i pamiątki, Chełm

DZIEŃKOWSKI T. 1998 Sprawozdanie z badan wykopaliskowych na Górce Chełmskiej (stan. 1), Archeologia Polski Środkowowschodniej, 3, p. 188-191

GURBA J., KUTYLOWSKA I. 1970 Sprawozdanie z badan wczesnośredniowiecznego grodziska w Chełmie Lubelskim, SprawA, t. 22, p. 231-241

ISAIEVIC J.n1999 Galicko-Volin'ska derzhava, L'viv

KORALLOV F. 1912 O raskopkach na Cholmskoj sobornoj gore (mesto kremlja Danila Galickago) v 1912 godu, Cholmskij Narodnyj Kalendar na 1913 g., t. 29, Cholm, p. 168-169

KOTLJAR N.F. 1985 Formirovanije terrtorii i vozniknovenijegorodov Galicko-Volynskoj Rusi IX-XIII vv., Kiev

KRYP'JAKEVYC I. 1999 Halyc'ko-Volyns'ke knjazivstvo(2), L'viv

KUCINKO M.M. 1993 Istorycno-kul'turnyj rozvytok Zachidnoho Pobuzzja v IX-XIVstolittjach, Luc'k

MARUSZCZAK, H. 1978 Geologiczno-morfologiczne warunki rozwoju i zagadnienie ochrony krajobrazu miasta Chełma, Przegląd Geologiczny, t. 50, fasc. 3, p. 414-427

NATKAŃSKI K.E. 2000 Początki kultu na Górce Chełmskiej, Eastern Review, t. 4, p. 411-423

NAWROCKI T. 1968 Sprawozdanie z prac geologiczno-wiertniczych wykonanych na terenie Góry Chełmskiej, (mps. w Urzędzie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie, Delegatura w Chełmie), Chełm

RAPPOPORT P.A. 1954 Chol'm, Sovetskaja Archeologija, t. 20, p. 313-323

ROGOZIŃSKI J. 2000 Ceramika naczyniowa z wybranych obiektów stanowiska 144 w Chełmie (badania 1999 roku), (mps. pracy magisterskiej w IA UW), Warszawa

RUSZKOWSKA U. 2000 Czy na Górce Chełmskiej znajdowało się miejsce kultu pogańskiego?, Eastern Review, t. 4, p. 405-410

SIELICKI F. (ed.) 1987 Kroniki staroruskie, Warszawa

ZIN W., GRABSKI W. 1967a Fazy rozwoju przestrzennego miasta Chełma, Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, lipiec-grudzień (1966), p. 721-725

ZIN W., GRABSKI W.1967b Wyniki badań architektonicznych nad wczesnośredniowiecznym Chełmem, Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, lipiec-grudzień (1966), p. 725-729

ZIN W., GRABSKI W.1968 Trzy średniowieczne baszty chełmskie, Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, lipiec-grudzień (1967), p. 850